Die wethouder van de islam

Marco Pastors moet met Leefbaar Rotterdam net als in 2002 in maart veel zetels in de wacht gaan slepen. Zijn voorganger Pim Fortuyn zag het meteen: ,,Volgens mij ben jij bijzonder en dat treft, want dat ben ik ook.''

In het huis van Pim Fortuyn aan het G.W. Burgerplein in Rotterdam brandt altijd licht, alsof er nog iemand woont. Dat is niet zo, maar het huis wordt onderhouden alsof het wel zo was. Er is een beheerder, die de haarden aansteekt, bezoek ontvangt en het huis schoonhoudt. Elke week komt een glazenwasser de ramen lappen. Ook de tuinman komt regelmatig langs. In de achtertuin klatert het water van de fontein, een bronzen cherubijn die een schaal omhoog houdt.

Alles in het huis ligt, staat en hangt nog als drie jaar geleden: meubels, schilderijen, boeken, aantekeningen. Op de werktafel een A-viertje met de afspraken voor 6 mei 2002: 17.00 tot 18.00 uur Mediapark Hilversum, Ruud de Wild.

Het A-viertje zit in een plastic map, met daarin op een klein papiertje ook het telefoonnummer van Rinus van Schendelen. Van Schendelen was informateur van `Pims college' van Leefbaar Rotterdam, CDA en VVD. De naam en het telefoonnummer zijn geschreven in potlood. Het is het schuine, snelle handschrift van Marco Pastors, in die tijd zelfstandig organisatie-adviseur. Hij voerde de college-onderhandelingen.

Het enige dat erop lijkt te wijzen dat dit huis niet meer wordt bewoond, zijn de stilgezette klokken. Die staan allemaal op vijf over zes, het tijdstip van de moord op Pim Fortuyn. Ook de klok die Pim Fortuyn kreeg bij zijn afscheid van de OV-studentenkaart BV, die boven hangt. Op de klok staan de namen van de medewerkers. Wim is Wim van Sluis. Die is nu wethouder. En Mario is Marco Pastors. Ook hij is wethouder geworden. Omdat er twee Marco's werkten bij de OV-studentenkaart BV, noemden ze Marco Pastors Mario.

Marco Pastors kwam regelmatig in dit huis, in de jaren voor de moord. Zelf woont hij in een voormalig woonhuis van Pim Fortuyn, in de deelgemeente Feijenoord. Daar woonde Fortuyn totdat hij verhuisde naar het G.W. Burgerplein.

In die tijd belde hij op zondagmiddag vaak op of hij even langs kon komen, om bij te praten. Samen dronken ze dan een glas wijn bij de haard op de eerste verdieping of, bij mooi weer, in de tuin. Dan legde hij iets voor waar hij mee zat in zijn werk: moet ik dit laten gebeuren of moet ik tegenwicht bieden, vroeg hij dan.

Zijn vriend en leermeester hield hem steevast voor dat zulke vraagstukken te maken hebben met het soort mens dat je wilt zijn. Dat maakte het probleem overzichtelijk: als je ziet dat iets beter kan en je kunt daaraan bijdragen, moet je het doen, leerde hij. Ook als je er geen vrienden mee maakt.

Wanneer de ledenvergadering over een paar weken akkoord gaat, wordt Marco Pastors (40) bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 lijsttrekker van Leefbaar Rotterdam. Ook een loopbaan in de landelijke politiek lijkt niet uitgesloten.

En dat terwijl de wat stuurse, eigenlijk vooral in kleinere gezelschappen geheel ontspannen zoon van een bankemployé voorbestemd leek voor een degelijke baan in het bedrijfsleven. Die zou hij ook wel krijgen: als je maar goed leert kom je er wel, hielden zijn ouders hem altijd voor.

Geboren `beneden de rivieren' in Beneden-Leeuwen, volgde hij de lagere school in het dorp en daarna, in de stad, het gymnasium. Hoewel hij katholiek werd opgevoed, waren beide scholen openbaar. Dat was toeval, al is hij nooit gelovig geworden en noemt hij zichzelf overtuigd atheïst.

De universiteit maakte al even weinig indruk op hem als de middelbare en de lagere school: hij doorliep zijn studie bedrijfseconomie probleemloos, maar raakte niet door een bepaalde hoogleraar of een of ander vak gegrepen. Zijn stage volgde hij bij een bank.

Daar deed hij voor het eerst iets waaruit maatschappelijke betrokkenheid zou kunnen blijken, ware het niet dat het om een opdracht ging: een onderzoek naar manieren om meer bezoek in theaters te krijgen. Hij bedacht de theatercreditcard.

Omdat die kaart volgens hem leek op de openbaar-vervoerkaart voor studenten die toen net werd ingevoerd, ging hij uit nieuwsgierigheid naar de opening van het kantoor dat de kaart ging uitgeven. Die dag veranderde zijn leven. Toen Pim Fortuyn de 24-jarige, pas afgestudeerde bedrijfseconoom in het oog kreeg, stapte hij meteen op hem af: ,,Volgens mij ben jij bijzonder en dat treft, want dat ben ik ook.'' Marco Pastors werkte drie jaar voor de OV-Studentenkaart BV, van 1990 tot 1993.

Wie hem daarna leert kennen, ontmoet iemand met vast omlijnde ideeën over het openbaar bestuur: wat daar mis mee is en hoe je dat door een andere organisatie kunt verbeteren. De opvattingen van zijn flamboyante leermeester bleken naadloos in zijn eigen, door zijn studie nog versterkte praktische instelling en oplossingsgerichtheid te passen.

,,Wat ik zag was: een betrokken iemand die iets wilde betekenen voor de maatschappij'', zegt Arre Zuurmond, bijzonder hoogleraar ICT en de toekomst van het openbaar bestuur. Zuurmond leert Marco Pastors kennen bij het bedrijf PinkRoccade. Samen richten zij later een adviesbureau op het gebied van informatievoorziening bij de overheid op. Arre Zuurmond: ,,Hij was verontwaardigd over het gebrek aan belangstelling van de politiek voor de uitvoering van beleid, net als ik. Het was ons werk dat te verbeteren (PinkRoccade ontstond uit de verzelfstandiging van het Rijkscomputercentrum, red.). We praatten veel over de kwaliteit van overheidssystemen, soms hele nachten door. Maar híj praatte ook met Pim Fortuyn. Die coachte hem.''

Fractieleider Ronald Sørensen van Leefbaar Rotterdam: ,,Ik maakte kennis met hem toen de partij werd opgericht. Meteen daarna belde Pim: `En? Wat vind je van Marco?' Pim was trots op Marco. Het was een grote, wederzijdse affectie.'' Burgemeester Sjaak van der Tak van Westland, in 2002 namens het CDA college-onderhandelaar en daarna twee jaar wethouder: ,,Ze waren elkaars steunpilaren, was mijn indruk. Ze leken op een bepaalde manier ook op elkaar. Het waren allebei systeemdenkers: hoe kan ik de dingen zo veranderen dat het geheel beter werkt.''

Marco Pastors' manier van denken over het functioneren van de overheid heeft van hem een sterke wethouder gemaakt, zoals dat heet. Zijn ambtenaren kennen hem als iemand die weet wat hij wil, bijvoorbeeld meer nieuwbouwhuizen per jaar, en die dat doel vervolgens bereikt. Daartoe heeft hij ook het politieke spel met de daarbij horende power play in college en gemeenteraad leren beheersen.

Toch zijn het niet deze bestuurlijke kwaliteiten die hem landelijke bekendheid hebben bezorgd. Dat zijn zijn uitspraken over de islam, die doorgaans de pers halen in samenvattende begrippen als `minarettenstop', `hek rond de stad' of `allochtonenstop'.

De eerste keer dat Marco Pastors op deze manier het Rotterdams Dagblad (en daarna alle andere kranten en de televisie) haalde, was 5 september 2003. Sjaak van der Tak: ,,Ik weet het nog goed. We waren die dag met het hele college op werkbezoek. Toen werd Ivo (Opstelten, red.) gebeld. Het was zijn woordvoerder: wat er nou in de krant staat...''

Onder de kop Hek rond Rotterdam had het Rotterdams Dagblad die dag een vraaggesprek met Marco Pastors afgedrukt, waarin hij ter voorkoming van getto's pleitte voor de komst van minder kansarme allochtonen naar de stad. Dit werd in het artikel een allochtonenstop genoemd. Sjaak van der Tak: ,,Hij zei: dat woord heb ik niet gebruikt. Maar toch, het kon absoluut niet. We zeiden tegen hem: het enige dat erop zit is dat je afstand neemt van wat daar staat.''

Sinds die tijd heeft hij dat regelmatig gedaan, zowel in de raad als in het college. Sjaak van der Tak: ,,Toen hij in 2 Vandaag had gezegd `de imam en de oude politiek spreken af: hou jij ze dom dan hou ik ze arm', belde hij me thuis op. Hij zei: je zult vinden dat ik te ver ben gegaan.''

Zijn collega's in het college, een enkel gemeenteraadslid en ambtenaren in zijn directe omgeving waarschuwen hem soms. Dat was weer niet slim, zeggen ze dan. En: als je niet uitkijkt ben je straks alleen nog maar die wethouder van de islam. Of: als de raad zich tegen je keert, heb je daar ook last van bij andere, vakinhoudelijke onderwerpen.

Niet iedereen kijkt er zo tegenaan. Fractieleider Ronald Sørensen van Leefbaar Rotterdam: ,,Wij vinden die dingen gewoon. En wij vinden dat ze gezegd moeten worden.'' Hoogleraar Arre Zuurmond: ,,Hij wordt nu voortdurend weggezet als racistisch en rechts. Maar wat hem beweegt, is de maakbaarheid van de samenleving: hoe kan het beter. En hij denkt dat je de processen die daarvoor nodig zijn alleen in gang krijgt door regelmatig een heilig huisje omver te schoppen.''

Maar, vindt hij ook: ,,Er zit natuurlijk een gevaarlijke kant aan. Dat zeg ik soms ook tegen hem: je kunt in de politiek bewegingen losmaken die je daarna niet meer beheerst.''

Het pleidooi voor de komst van minder kansarmen naar de stad is uiteindelijk gemeentelijk beleid geworden: mensen met een inkomen beneden een zeker minimum zijn niet langer welkom in bepaalde, sterk verarmde delen van de stad. Dat moet zorgen voor een evenwichtiger samenstelling van de bevolking, zoals ook het bouwen van meer koopwoningen daartoe moet leiden.

Marco Pastors' islamofobie is dan ook niet alleen anti-religieus van aard. Volgens hem is er een verband tussen de islam en een aantal problemen in de stad, zoals jeugdcriminaliteit, misbruik van voorzieningen en, meer in het algemeen, de desinteresse van mensen voor de publieke ruimte die zij samen vormen. Hij is ervan overtuigd dat de leefbaarheid toe zal nemen als mensen inzien dat dit verband bestaat zowel autochtonen als allochtonen.

Hoe belangrijk deze van zijn vermoorde voorganger overgenomen missie voor hem is, werd afgelopen voorjaar duidelijk. Het dagblad Metro vroeg hem toen of hij ,,de moslims allemaal op een hoop gooide'', waarop hij antwoordde: ,,Ja, dat doen de moslims zelf ook als het ze uitkomt.'' Voor het eerst steunde vervolgens een raadsmeerderheid een motie waarin stond dat hij niet meer van alles mocht zeggen over de islam, moslims en allochtonen.

Die donderdag 17 maart was, zegt Marco Pastors, ,,een spannende dag, ja''. Hij was van plan de motie naast zich neer te leggen. CDA-fractieleider Harm van den Born, die de motie indiende: ,,Dat interview was de druppel. We hadden het echt gehad. Dus hebben we die motie opgesteld. 's Morgens hoorde ik dat de kans erin zat dat hij op zou stappen.''

De hele dag was onzeker wat er zou gebeuren. Pas na het diner met het voltallige college, waarbij de burgemeester voorstelde de motie ruim te interpreteren, nam de wethouder de raadsuitspraak over. Hij schatte in dat hij zou kunnen blijven zeggen wat hij wilde. Marco Pastors: ,,Het aan de orde stellen van problemen die samenhangen met de islam is mijn belangrijkste opdracht. Ik meen ook wat ik zeg. En omdat ik wil dat het effect heeft, trap ik zo nu en dan een deur in.''

De laatste uitspraak waarover raadsvragen werden gesteld, dateert intussen alweer van juni. In de Volkskrant zei hij toen: ,,Als we dit [kansarmen spreiden over de stad, red.] niet doen, heeft u over een paar jaar alleen nog maar Somaliërs en Antillianen als buren; dát moeten we de mensen uitleggen.'' Volgens het college had de wethouder ,,met het noemen van Somaliërs en Antillianen voorbeelden uit de aandachtsgroep geduid en [had hij] dus niet de bedoeling om deze groepen in een uitzonderingspositie te plaatsen.''

De vragen kwamen van de PvdA, die in de oppositie zit. CDA-leider Harm van den Born had zich niet aan het interview gestoord, zegt hij: ,,In de motie staat dat hij zijn uitspraken moet beperken tot zijn beleidsterrein, het wonen. Daar viel deze uitspraak onder.''

En Marco Pastors? Die ziet het antwoord als bewijs dat zijn methode werkt: ,,Het college schrijft ook nog dat je bouwen voor verschillende inkomensgroepen bevolkingspolitiek kunt noemen. Nou, dat woord hoorde je een paar jaar geleden nog niet. Dus hebben mijn collega's gebruik gemaakt van de ruimte die ik met mijn uitspraken creëer. Wat ik doe is: ik zet de dingen wat harder aan dan ze zijn, zodat anderen een stukje op kunnen schuiven.''

Curriculum Vitae

1965: geboren in Beneden-Leeuwen.

1977-1983: gymnasium B in Tiel.

1983-1989: bedrijfseconomie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam.

1990-1993: medewerker OV-Studentenkaart BV.

1993-2000: adviseur PinkRoccade.

2000-2002: partner Zuurmond & Co (Zenc).

2001-januari 2002: lid VVD.

januari 2002: lid Leefbaar Rotterdam.

april 2002: wethouder Fysieke Infrastructuur in Rotterdam.

Marco Pastors woont samen met zijn vriendin. Hij heeft geen kinderen.