Zwitser stemt over Oost-Europeanen

Zullen de Zwitsers zondag in een referendum hun grens openen voor werknemers uit de nieuwe EU-landen? Goed opgeleide jongeren aarzelen.

Hij komt binnen met een zak bio-boodschappen. Hij draagt een gifgroen vest en een rood T-shirt met, in het Portugees, de tekst: `20 jaar strijd en verzet'. Guy Zurkinden (27) werkt voor een linkse vakbond in Fribourg, en dat is hem aan te zien.

Maar zondag gaat Zurkinden – een blonde bankierszoon met een fris, open gezicht – iets doen wat de vakbond niet aanstaat. Die dag wordt er in Zwitserland een referendum gehouden over de vraag of alle inwoners van de tien nieuwe lidstaten van de Europese Unie vrije toegang tot het Zwitserse grondgebied mogen krijgen. Dat houdt ook in dat deze `nieuwe' Europeanen vier maanden in Zwitserland mogen werken zonder speciale werkvergunning, wat burgers uit de vijftien oude EU-landen al een jaar mogen. Zurkinden gaat nee stemmen.

Velen dachten tot voor kort dat het vooral kiezers van nationalistisch-rechts waren, die de nieuwe EU-burgers willen tegenhouden. Kleine middenklassers, die vrezen dat buitenlanders hun beschermde leven verstoren. Of de verstokte adepten van de neutraliteitspolitiek, voor wie elke toenadering tot de EU het begin van het einde is. Maar nu duiken er méér nee-stemmers op, die ervoor kunnen zorgen dat de uitslag van het referendum negatief wordt: goedopgeleide, kosmopolitische jongeren zoals Zurkinden. Volgens een recente peiling wil 39 procent van hen nee gaan stemmen. 17,5 procent aarzelt nog. Maar analisten denken dat het gros van de twijfelaars uiteindelijk óók nee gaat stemmen.

Waar zijn de pro-Europese jongeren gebleven, die in 1992 door de straten marcheerden in een – vergeefse – poging om hun landgenoten over te halen om vóór Zwitserse toetreding tot de EU te stemmen? Hoe komt het dat hun openheid is omgeslagen in angst voor de toekomst? ,,Simpel'', zegt Zurkinden in het stationsbuffet van Fribourg: ,,We zijn bang voor onze banen. Net als de jonge Fransen die nee zeiden tegen de Europese grondwet, in mei. Ik weet dat goedkope Poolse arbeidskrachten niet massaal in Zwitserland komen werken. Maar die paar die wél komen, zullen onze lonen, die nu al onder druk staan, verder ondermijnen. Ik wil harde garanties van de staat, van de werkgevers, dat dit niet kan gebeuren. Daarna mogen de Polen van mij komen.''

Zijn hele familie stemt ja. Zijn vader, de bankier, praat opgetogen over Zwitserse bedrijven die in ruil voor vrije toegang voor de nieuwe EU-burgers hier, toegang krijgen tot de immense groeimarkten in de tien nieuwe landen – markten waar hun concurrenten in de EU allang bovenop gesprongen zijn. Ook de rest van de familie Zurkinden herhaalt de argumenten waar vrijwel alle grote Zwitserse politieke partijen, werkgevers en vakbonden de bevolking de laatste weken mee bestoken. Zoals: ,,We vergrijzen, we hebben nieuwe arbeidskrachten nodig.'' Of: ,,Het is discriminatie om burgers uit oude EU-landen wel toe te laten en uit nieuwe landen niet.'' Soms roepen ze: ,,Guy, jij springt op de bres voor Afrikaanse asielzoekers. Je wilt illegalen legaliseren. Waarom wil je dan Oost-Europeanen weren?''

Zij leven op een andere planeet, zegt Guy Zurkinden. ,,Net als andere Europese landen raakt Zwitserland verdeeld in twee groepen: zij die alsmaar meer hebben, en zij die het met steeds minder moeten doen. Het referendum brengt die kloof aan de oppervlakte, net als in Frankrijk van de zomer. De eerste groep stemt ja. De tweede groep stemt nee.''

Tijdens zijn studie deed Zurkinden bijbaantjes. Zo leerde hij de andere kant van de Zwitserse samenleving kennen. Hij ontdekte dat er in de meeste sectoren geen minimumloon is.

,,Ik werkte in een chocoladefabriek. Ik kreeg per uur méér dan een man van veertig die een gezin moest onderhouden, terwijl we hetzelfde werk deden.'' Hij ontdekte ook dat het lage werkloosheidscijfer in Zwitserland – nu 3,7 procent – in werkelijkheid hoger ligt: ,,Een werkloze die een stage doet, wordt al buiten de statistieken gehouden.'' Ook hier trekken nu fabrieken weg naar lage-lonenlanden. Werkgevers verlagen de lonen. Overal worden mensen ontslagen, wat door de steeds flexibeler arbeidswetgeving gemakkelijker gaat dan in veel EU-landen. Ook hier eist de mondialisering een sociale tol.

Fabrieksdirecteuren roepen hun personeel op om ja te stemmen, zondag. Vakbonden hangen `JA' –posters op in bedrijven. Ook de socialistische partij is vóór vrij verkeer voor de nieuwe Europeanen. Zelfs de rechts-populistische Volkspartij propageert geen nee, omdat prominente partijleden – zoals minister van Justitie Christoph Blocher – bedrijven hebben en kansen ruiken in Oost-Europa. Arbeiders en jongeren die voor hun toekomst vrezen, voelen zich door het establishment in de steek gelaten. Hun leiders zijn tegenwoordig professionele politici, die zelden meer zelf in een fabriek hebben gestaan. Toen zíj van de universiteit kwamen, was er meer sociale zekerheid en meer werk.

Om hun achterban gerust te stellen, eisen de vakbonden van de regering dat er extra inspecteurs komen, om te zorgen dat nieuwe EU-burgers straks evenveel betaald krijgen als de Zwitsers. De regering heeft dat toegezegd. Maar het werkt niet, zegt Zurkinden. In de grensstreken zijn het afgelopen jaar genoeg Zwitserse werkgevers betrapt die hun Franse of Duitse werknemers minder betalen dan de Zwitserse.

,,Die werkgevers komen voor een panel, dat moet vaststellen of er sprake is van misbruik. Maar omdat er in veel sectoren geen minimumloon is, is misbruik moeilijk vast te stellen. Een caféhouder zegt: `Ik betaal mijn Franse ober niet mínder. Ik betaal de Zwitsers juist te veel!' Zo wordt het loon van die Fransman de norm. Ik kan u daar tientallen voorbeelden van geven.''

Zurkinden noemt zichzelf geen isolationist. Integendeel. Hij heeft veel contact met gelijkgestemden in de hele EU. In mei, tijdens het referendum over de Europese Grondwet, was hij in Parijs. De Fransen steunen hém nu. ,,Ik ben niet tegen de mondialisering, ik wil alleen dat ze een humaan gezicht krijgt. Het soort mondialisering waar we zondag over stemmen, is bruut. Als er een Europees minimumloon komt, ben ik meteen vóór Zwitserse toetreding tot de Europese Unie.''

    • Caroline de Gruyter