Waarheen met de meisjes van de Keileweg

Rotterdam heeft de tippelzone gesloten om nu echt een eind te maken aan straatprostitutie. `Kerels die vrouwen zes Sorbo schuursponsjes in hun muts duwen, ik ben het spuugzat', zegt de wethouder. En de prostituees, gaan die nu trams schoonmaken?

Een spichtige, geblondeerde vrouw op gympies. Een vrolijke jongen met een Jimi Hendrix T-shirt en rastahaar tot op zijn billen. Een bonkige, blonde man met tatoeages op zijn bovenarmen. Een springerig Marokkaans schoffie. Honderdtien verslaafden zijn deze donderdagmorgen om acht uur samengedromd in het kantoor van de Rotterdamse Junkiebond, een souterrain van een oud herenhuis in de Saftlevenstraat. Velen van hen verdienden hun bolletjes coke en puntjes heroïne twee weken geleden nog met tippelen of dealen op de Keileweg, de gedoogzone in Rotterdam-West.

Maar nu, donderdagmorgen om acht uur, zijn ze naar de Junkiebond gekomen voor werk. Werk dat door Nora Storm, de voorzitster van de stichting die de belangen van de harddrugsgebruikers in de stad behartigt, wordt toegewezen. Sommigen gaan straten vegen, anderen trams schoonmaken of graffiti verwijderen. Wie 's middags om drie uur zijn gele overall en petje weer inlevert, krijgt twintig euro contant uitbetaald. Voor velen genoeg om in hun dagelijkse drugsgebruik te voorzien, zegt Storm.

Al staat er ,,tienduizend jaar'' gevangenis achter haar rug, de verslaafden gedragen zich als lammeren zo mak als ze een presentielijst voorleest. ,,Goedemorgen Nora, ik ben er weer'', zegt een oudere, Antilliaanse man als Storm met haar schorre stem zijn naam heeft genoemd.

,,Zet je pet eens recht, Carlos'', krast Storm. ,,En lach eens een beetje, anders zie je er niet uit.'' Een lachsalvo weerkaatst tegen de muren als Carlos vlug zijn pet rechtzet.

,,Het is weer gelukt'', verzucht Storm als haar werknemers om tien over half negen uitgewaaierd zijn over de stad. In de elf jaar dat ze verslaafden aan werk helpt, is het nog nooit zo druk geweest als de afgelopen anderhalve week. ,,Tot voor kort stond hier 's ochtends hooguit 65 man op de stoep. Maar na de sluiting van de Keileweg is het een gekkenhuis.''

De tippelzone op een industrieterrein in Rotterdam-West ging vorige week dinsdag dicht. Vijftien prostituees en een handvol dealers waren er samen met de verantwoordelijk wethouder en diverse hulpverleners en journalisten getuige van, hoe een bewakingsman om middernacht het toegangshek tot het openluchtbordeel dichtschoof. Nog diezelfde nacht kwamen takelwagens van de gemeente om de schotten tussen de afwerkplaatsen weg te halen.

Gemeentebordeel

Voor de derde keer in vijfentwintig jaar kwam daarmee een eind aan de straatprostitutie in Rotterdam. Eind jaren zeventig sloot de rosse buurt in Katendrecht. En begin jaren negentig verdween de tippelzone aan de G.J. de Jonghweg. Het is een zich herhalend patroon: om tegemoet te komen aan de vraag naar laagdrempelige prostitutie wijst de gemeente een gedoogzone aan. Als die te veel overlast geeft, gaat de zone op slot. Als de vraag naar goedkope, anonieme seks vervolgens leidt tot illegale, oncontroleerbare prostitutie, wijst de gemeente weer een nieuwe gedoogzone aan.

Maar twee jaar geleden besloot Rotterdam het tippelprobleem écht op te lossen. Niet alleen is de Keileweg gesloten en is voor alle verslaafde prostituees opvang en zorg beschikbaar, burgemeester en wethouders willen ook voorkomen dat in de toekomst een nieuwe gedoogzone wordt aangewezen. Dat kan door de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) te wijzigen. Op 30 augustus deed het college daartoe een voorstel, ,,ter bescherming van de openbare orde en het woon- en leefklimaat, alsmede de bescherming van de (geestelijke) volksgezondheid''. Binnenkort stemt de gemeenteraad over het plan.

Het Rotterdamse college van Leefbaar Rotterdam, CDA en VVD besloot al in mei 2003 de Keileweg aan te pakken. Burgemeester en wethouders wilden de ,,mensonterende prostitutie'' door verslaafde vrouwen ,,niet langer faciliteren'' en de drugshandel en overlast die ermee samenhangen ,,niet langer tolereren'', schreven zij in een brief aan de gemeenteraad. Als alternatief voor de tippelzone was eerst sprake van een `kleinschalige, inpandige voorziening'. Maar op dat plan voor een gemeentebordeel kwam het college terug toen bleek dat er onvoldoende niet-verslaafde prostituees voorhanden waren voor een rendabele exploitatie. Dat het nog ruim twee jaar duurde voordat de Keileweg dichtging, lag aan het ontbreken van voldoende opvang voor de driehonderd, goeddeels dakloos levende prostituees van de Keileweg.

Voor de verslaafde tippelaarsters zijn inmiddels twee zorgcentra en drie woonhuizen ingericht, verspreid over de stad. Aan nóg vijf woonhuizen wordt gewerkt. In deze zogeheten beschermd-wonenvoorzieningen, waartegen in sommige deelgemeentes fel is geprotesteerd, krijgen de vrouwen intensieve begeleiding. Op het programma staan onder meer geestelijke hulpverlening, verslavingshulp, schuldhulpverlening en werkverschaffing.

Warme initiatieven, maar ,,de zekerheid dat de mensonterende situaties van de Keileweg daarmee voorgoed tot het verleden behoren'', zoals de gemeente dit voorjaar in een voorlichtingscampagne beloofde, lijkt nog niet verwezenlijkt. Het merendeel van de prostituees onttrekt zich nog aan de zorg en in de stad wordt weer illegaal getippeld.

Natuurlijk wordt er getippeld, zegt Nora Storm van de Junkiebond. ,,De gemeente is bezig met een sprookjesboekverhaal. De raadsleden hebben geen idee wat er werkelijk aan de hand is.'' Sonja, een Keileweg-prostituee die op kantoor bij Storm schoonmaakt, woont nu in een zorgcentrum in Schiebroek. ,,We mogen maar een half uur per dag drugs gebruiken in de opvang. Na zes uur 's avonds mogen we niet meer buiten. Ik mag mijn vriend niet ontvangen. En ze wilden dat ik voor zes euro per dag kralen ging rijgen. Ik vind het er verschrikkelijk met al die regels.''

Daniëlle, een aan heroïne en cocaïne verslaafde Surinaamse prostituee, wil niet worden opgenomen. Ze slaapt bij vrienden. ,,De gemeente is nalatig geweest. Dan zeiden de hulpverleners weer dit en dan weer dat. Bovendien, ik ben niet ziek.'' Na de sluiting van de Keileweg heeft ze zich deze week voor het eerst gemeld bij de Junkiebond om werk te zoeken. Het zijn moeilijke tijden, zegt Daniëlle. Overdag maakt ze trams schoon, 's avonds gaat ze de straat op. ,,Heel de stad is voor mij nu tippelzone. Om me lekker te voelen heb ik elke dag honderd euro nodig. Zeg jij maar hoe ik er anders aan kom. Stelen wil ik niet, de hoer spelen vind ik niet erg. En mijn vriendinnen, ook die in de opvanghuizen, tippelen nog. Nee, voor klanten ben ik niet bang. Wél voor de politie. Die rijden soms achter je aan. Ze doen vervelend.''

Nora Storm hoort het verhaal van Daniëlle hoofdschuddend aan. ,,De gemeente en de hulpverlening ontkennen het, maar bijna alle meisjes tippelen nog. Met hun mobiele telefoon spreken ze af met vaste klanten. Als je vanavond met me de stad ingaat, heb ik ze zo gevonden. Nee, die hulpverleners vinden ze niet, die lopen alleen maar op en neer over de Westersingel. Maar ik hou mijn hart vast. Ondergrondse prostitutie is gevaarlijk. In oktober zijn nog twee meisjes buiten de zone vermoord. Ik hoop dat er niet nóg meer dooien vallen.''

Keetje Tippel

Sjef Czyzewski is tevreden. De bestuursvoorzitter van Bouman Geestelijke Gezondheidszorg, de verslavingszorginstelling die de Rotterdamse prostituees helpt, zegt dat de opvang beter loopt dan hij had durven hopen. ,,We hebben nu 75 vrouwen in de zorg en met 95 zijn we in gesprek. We moeten beseffen dat dit een project van lange adem is. Wat in twintig jaar fout is gegroeid, ruim je niet in een half jaar op.''

Medewerkers van Bouman die het opvanghuis Keetje Tippel op de Keileweg bemanden, constateerden vijf jaar geleden dat de gezondheidssituatie op de gedoogzone veranderde, vertelt Czyzewski. Crack en cocaïne hadden de overhand gekregen. Opjagende drugs, heel anders dan de sloom makende heroïne die de prostituees eerder gebruikten. Rond de Keileweg cirkelden daardoor steeds meer dealers en ander geteisem. De zone verloederde verder door de komst van prostituees uit Oost-Europa, zegt Czyzewski. ,,Als om tien uur 's avonds een pooier een busje met jonge Bulgaarse meiden afzette, zochten de fysiek minder aantrekkelijke vrouwen hun heil buiten de zone. Samen met de agressieve dealers zorgden die uitwaaierende vrouwen voor steeds meer overlast voor omwonenden.''

Toen de zorginstelling een groot medisch onderzoek hield op de zone, bleken bijna alle vrouwen last te hebben van ernstige lichamelijke en psychiatrische problemen. Czyzewski: ,,Open wonden, depressiviteit, psychosen, dwang- en angststoornissen, seksuele trauma's – het was allemaal veel erger dan we dachten. Niet 40 procent van de vrouwen was ziek, maar bijna 100 procent. Die ellende werkte perversiteiten in de hand. Van de klanten wilde 35 procent onveilige seks. Vrouwen met zichtbare wonden en zwangere vrouwen trokken extra klanten. Omdat veel vrouwen zo zwak en uitgeput waren, kwamen ze aan de meest perverse wensen tegemoet. Dat was voor ons het sein om te zeggen: zo kan het niet langer. We mochten die vrouwen niet naar de gallemiezen laten gaan.''

Czyzewski dreigde het zorgcontract voor Keetje Tippel in te leveren, het opvanghuis functioneerde niet meer als vluchtzone. De bestuursvoorzitter herinnert zich nog goed hoe hij burgemeester Opstelten voor het eerst rondleidde over de Keileweg. ,,Hij wist niet wat hij zag, die file met hoerenlopers. Ik heb hem nog een voorstel gedaan: `Ivo, zet een slagboom met een knakenautomaat neer, dan loopt de gemeente binnen.'''

De hulpverleners van Bouman wisten de gemeente ervan te overtuigen dat op de zone op grote schaal misbruik werd gemaakt van psychiatrische patiënten. Marianne van den Anker, namens Leefbaar Rotterdam wethouder veiligheid en volksgezondheid, manifesteerde zich als de spreekbuis van het collegebeleid. Diverse overheden hebben het probleem van de straatprostitutie uit de hand laten lopen, zegt Van den Anker. ,,Ik ben het spuugzat. Ik wil niet dat in onze gemeente vrouwen voor een paar euro hun lijf verkopen. Prostitutie kan alleen op vrijwillige basis. De Keileweg-vrouwen deden hun werk niet vrijwillig. Het waren de drugs die hen dwongen. Voor mij zijn ze vergelijkbaar met vrouwen die slachtoffer zijn van loverboys, mensenhandelaren of pooiers.''

Met onorthodoxe middelen wil de wethouder verslaafde prostituees graag verder helpen. Afgelopen weekeinde pleitte ze op een discussiebijeenkomst voor het onder medisch toezicht verstrekken van cocaïne. Met dat voorstel om de nieuwe modedrug gelijk te schakelen aan heroïne hoopt ze een ,,vette discussie'' in `Den Haag' los te maken. ,,Het is hypocriet om te denken dat we alle junkies schoon kunnen krijgen. Laten we accepteren dat er een groep verslaafden is die verslaafd blijft. Door hen te helpen, besparen we ze veel leed. En het scheelt de samenleving een hoop overlast.''

Met haar collega's in Amsterdam, Den Haag en Utrecht werkt Van den Anker aan een plan voor speciale instellingen voor onbehandelbare verslaafden met ernstige psychische problemen. Het is de bedoeling deze verslaafden voor onbepaalde tijd op te sluiten, waarbij om de twee tot vijf jaar een herbeoordeling door de rechter plaatsvindt.

De wethouder pleit voor gedwongen opname van verslaafde prostituees. ,,Alleen zwangere vrouwen kunnen we van straat halen. Juridisch gezien moeten we roeien met maar één riem. Het is kletsen, kletsen, kletsen om die vrouwen opgenomen te krijgen. En eenmaal binnen springen ze vaak weer weg, ze zijn net popcorn. Het is een ethisch onontgonnen gebied: ik zou graag dwang willen uitoefenen. Waarom? Zo langzamerhand ben ik semi-deskundige. Zeker 80 procent van de Keileweg-vrouwen die nog op straat lopen, moet tegen zichzelf in bescherming worden genomen. Het zijn leipo's. Door de hoer te spelen denken ze aan het werk te zijn.''

Schuursponsjes

Czyzewski van zorgcentrum Bouman laat het percentage van 80 voor rekening van de wethouder. Wel sluit hij zich aan bij de strekking van haar woorden. ,,Drugsverslaving veroorzaakt een ernstige hersenstoornis. De risico's zijn net zo groot als bij een psychose. Verslaving zou daarom als criterium voor dwangopname moeten worden erkend.''

En dan nog iets, zegt Czyzewski. Waarom alle aandacht richten op de vrouwen van de Keileweg? Volgens de verslavingsdeskundige is het tijd voor een publiek debat over de perverse vraag die schuilgaat achter gedoogzones. Elke avond reed een schouwburg vol met mannen naar de Keileweg. De laatste jaren werden er zeshonderd auto's geteld, in de drukke jaren zelfs meer. Eenderde kwam alleen om te kijken, de rest was klant. Czyzewski: ,,Waarom willen zoveel mannen aapjes kijken en hun macht botvieren op kwetsbare vrouwen? Kerels die de hele Yab Yum voor zichzelf konden afhuren gingen naar de Keileweg. Mannen die eindeloos rondjes reden, net zolang tot vrouwen zo wanhopig waren dat ze voor een krats hun gang konden gaan. Uit angst dat de tippelprostitutie anders ondergronds zou gaan, hebben we jarenlang gekozen voor gedoogzones. Die keuze is een valkuil gebleken, gedoogzones leiden onherroepelijk tot perversiteiten. En hoe dan ook rechtvaardigt een grote vraag naar laagdrempelige seks nooit het misbruik van zieke vrouwen.''

Daar is wethouder Van den Anker het hartgrondig mee eens. ,,Het zijn altijd mannen die in dit verband beginnen over vraag en aanbod. Op de Keileweg gebeurden vreselijke dingen. Kerels die vrouwen zes Sorbo schuursponsjes in hun muts duwden. Bedrijfsbusjes met vier kerels die zich voor minder dan de prijs van een pakje sigaretten aan een willoze vrouw vergrepen. Moet de gemeente zo'n vraag uit de markt mogelijk maken? Ik ben daar mordicus tegen.''

Nora Storm blijft sceptisch over het gemeentebeleid. De voorzitster van de Junkiebond vindt dat er met geld wordt gesmeten, ze spreekt van een ,,over-de-balk-show''. Ze heeft Sjef Czyzewski een fles witte wijn beloofd als het hem lukt om 85 procent van de prostituees in de zorg te krijgen, zoals hij heeft aangekondigd. ,,Ik zou het graag willen, maar ik geloof er geen pepernoot van dat dat lukt. Alles op de psychiatrie gooien is makkelijk. Sommige meiden kiezen voor het leven en voor de drugs. Sjef is een schat, maar hij wil zijn zorginstelling steeds maar verder laten groeien. Het gaat om geld. En de gemeente is ook raar bezig. Het lijkt wel of ze alle hoeren, bedelaars en junkies uit de stad willen verdrijven. Nu jaagt de politie weer op tippelaarsters. Van de stress zie ik die meiden weer meer drugs gebruiken. Maar die jacht houdt vanzelf weer op. Over een week of drie heeft Ivo Opstelten dat blik agenten weer voor iets anders nodig.'' En anders is het wachten op de gemeenteraadsverkiezingen van volgend jaar, zegt Storms. ,,Het zou me niet verbazen als we daarna weer een gedoogzone krijgen. Een wereldhavenstad zonder hoerenbuurt, dat kan toch niet?''

Van dat cynisme wordt wethouder Van den Anker treurig: ,,Een nieuwe gedoogzone? Dat zou een drama betekenen, dan zetten we weer dertig stappen terug in de tijd.''

    • Arjen Ribbens