`Topveiligheid in de lucht is cultuur geworden'

Wijzen zwarte lijsten in de luchtvaart erop dat vliegen onveiliger is dan voorheen? Nee, zo blijkt uit de cijfers. ,,Maar 100 procent veiligheid bestaat niet.''

Er is sprake van een cultuuromslag, zegt George Paulson, directeur Air Traffic Management van Eurocontrol. ,,De luchtvaartwereld beseft dat er beter moet worden samengewerkt om de veiligheid in de lucht te garanderen.'' Want het luchtverkeer zal, bij voortzetting van de huidige trend, in 2020 zijn verdubbeld, terwijl Europa even groot blijft. Ook Eurocontrol, de overkoepelende organisatie voor luchtverkeersveiligheid in Europa, stelt zich actiever op. Vooruitlopend op een besluit van de Europese Unie werkt de organisatie op eigen initiatief mee aan de controle van de zwarte lijsten opgesteld door Frankrijk en België. Deze twee landen hebben vanaf eind augustus 16 buitenlandse luchtvaartmaatschappijen op een zwarte lijst gezet. Die mogen er niet meer in. Eurocontrol heeft beloofd de Fransen en Belgen te zullen waarschuwen zodra een `verboden vliegtuig' een van beide landsgrenzen nadert.

,,Het is onze taak alle luchtverkeer boven Europa in de gaten te houden. Mochten we een signaal oppikken van maatschappij X, Y of Z die op een zwarte lijst staat, dan maken we daar meteen melding van'', zegt Paulson. Tot nu toe is er nog geen toestel van een maatschappij die voorkomt op een zwarte lijst gesignaleerd.

Aanleiding voor de drastische maatregel van de Fransen en Belgen was een reeks van crashes afgelopen zomer. Opmerkelijk is dat de meeste daarvan plaatshadden buiten Europa. Maar bij een ongeluk in Zuid-Amerika kwamen vorige maand 152 Fransen om en dat noopte Parijs tot actie over te gaan.

De Europese Unie werkte, naar aanleiding van eerdere crashes van obscure maatschappijen (onder meer van het Egyptische Flash Air, begin 2004) al enige tijd aan een zwarte lijst van maatschappijen, maar die komt op zijn vroegst volgend jaar af. Frankrijk en België wilden daar niet op wachten. Ook Zwitserland en Groot-Brittannië hebben verscheidene luchtvaartmaatschappijen de toegang tot hun luchtruim ontzegd.

Eurocontrol, waarvan vrijwel alle Europese landen lid zijn (uitgezonderd Rusland, IJsland en de Baltische staten), dringt er nu bij de EU op aan snel duidelijkheid te scheppen over de zwarte lijsten. ,,Wij hebben heldere richtlijnen nodig van de EU'', zegt Paulson.

Eurocontrol zwaait de prijsvechters in de luchtvaart lof toe. Want ook die sector lag onder vuur. Het Turkse Onur Air, een prijsvechter onder de chartermaatschappijen, kreeg in mei van dit jaar een vliegverbod van twee weken opgelegd in Nederland, Duitsland en andere landen. Maar de indruk dat goedkopestoelenmaatschappijen het minder nauw nemen met de veiligheid is niet correct, zegt Paulson. ,,De prijsvechters zijn juist zeer hongerig als het gaat om instructies over veiligheid. We hoeven hen niet eens te benaderen, ze komen naar óns toe. Easyjet bijvoorbeeld heeft een van de beste managementveiligheidsteams die ik ken.'' De statistieken onderstrepen de bevindingen van Eurocontrol: geen van de grote prijsvechters in Europa (Easyjet en Ryanair in Europa en JetBlue en Southwest in de Verenigde Staten) heeft ooit een crash gehad met dodelijke afloop.

Voor luchtvaartmaatschappijen is veiligheid bovenal een economische noodzaak. Maatschappijen die in het verleden betrokken waren bij ongelukken voelden de gevolgen daarvan ogenblikkelijk in hun omzet. ,,Topveiligheid in de lucht is een cultuur geworden'', zegt Paulson.

Vliegtuigfabrikanten, luchtvaartmaatschappijen en luchtvaartautoriteiten investeren daarom veel in het zo veilig mogelijk maken van toestellen en vluchten. Eurocontrol heeft een budget van 400 miljoen euro per jaar.

De extra nadruk op veiligheid is nodig, omdat er voorlopig geen einde aan de groei van het luchtverkeer lijkt te komen. Op een gewone doordeweekse dag doorkruisten deze zomer 30.000 passagiersvliegtuigen het Europese luchtruim. Nooit eerder was het zo druk boven Europa, zo blijkt uit cijfers die Eurocontrol deze week vrijgaf. Het totale aantal vluchten voor 2005 komt rond de 9 miljoen uit, 4 procent meer dan vorig jaar. De groei gaat niet gepaard met meer ongelukken, integendeel; vliegen is de afgelopen decennia veel veiliger geworden.

Een rekenvoorbeeld illustreert dit: in Europa vonden tussen 1981 en 1985 bij elkaar opgeteld 1.200 mensen de dood bij vliegtuigongelukken. De afgelopen vijf jaar stierven 500 mensen door crashes in Europa. En dat terwijl het aantal vluchten in twintig jaar meer dan verdubbeld is: van 3,7 miljoen in 1985 naar 8,8 miljoen in 2004. In de cijfers is geen rekening gehouden met de Sovjet-Unie/Rusland – geen lid van Eurocontrol – waar met name vóór 1995 zeer veel ongelukken plaatshadden.

Eurocontrol voorziet een verdere toename van het vliegverkeer met gemiddeld 4 procent per jaar, ondanks de stijging van een aantal variabele kosten, zoals brandstof. Bij deze trend heeft het luchtverkeer zich in 2020 verdubbeld ten opzichte van nu. Tegelijkertijd streeft Eurocontrol naar een verdere toename van de veiligheid.

Hoe groot is werkelijk de kans dat een vliegtuig verongelukt èn dat daarbij passagiers om het leven komen? Heel klein volgens Arnold Barnett, hoogleraar aan het Massachusetts Institute of Technology. Hij ontwikkelde een model (de Q-factor) die de sterftekans per passagier (per miljoen vluchten) aangeeft. De website AirSafe past het model toe op alle bestaande luchtvaartmaatschappijen – in bijgaande illustratie is hieruit een selectie gemaakt.

AirSafe wijst er wel fijntjes op dat de analyse geen garantie biedt voor de toekomst. George Paulson van Eurocontrol onderstreept dit: ,,Een ongeluk kan altijd gebeuren, 100 procent veiligheid bestaat niet, maar 99,9 procent moet kunnen.''