Jeremy Rifkin: de crisis van Europa biedt kansen. Organiseer teach-ins.

Europa moet meer in zijn eigen idealen geloven, schrijft Jeremy Rifkin in `De Europese droom'. Impasse, stagnatie? Dit zijn juist nieuwe kansen, zegt hij tegen Marc Leijendekker. Maar hij mist een gevoel van urgentie.

Een half jaar geleden spraken we in Turijn over uw `Europese droom'. Samenwerking, mensenrechten, solidariteit – we hoeven dat niet te herhalen, wie dat wil kan het nog eens nalezen. Maar na de referenda in Frankrijk en Nederland, na de Duitse verkiezingen ook, lijkt het alsof de meeste Europeanen niets willen weten van die droom.

,,Uit peilingen blijkt dat slechts 19 procent de Europese Unie niet wil. Er zou enorm veel protest komen tegen een voorstel de EU af te schaffen. De jonge generatie weet dat haar toekomst niet ligt in een terugkeer naar de nationale blokken. Die ligt in een verbreding, waarin hun nationale identiteit wordt aangevuld met het lidmaatschap van een grotere Europese politieke ruimte. Natuurlijk was er woede over de elite – niet alleen die in Brussel, maar ook in de eigen landen. In alle eerlijkheid tegenover Brussel denk ik wel dat iedere keer als er een binnenlands probleem is, Brussel als zondebok wordt aangewezen.''

Maar voor een groot aantal burgers is Europa geen droom maar een nachtmerrie, omdat ze nergens bij worden betrokken.

,,Daar ben ik het mee eens. Toen Schumann, Adenauer en Monnet dit bedachten, was het een voorstel van de elite. Ook het idee van deze grondwet was elitair. Wat dachten ze: dat enige redelijke burger die 400 pagina's vol technische rotzooi zou lezen en ja zou stemmen? Het had moeten gaan over het hart van het document, het charter van fundamentele rechten. Willen jullie dat als de basis van jullie toekomst?''

Dat charter is al jaren eerder opgesteld.

,,Zeker. Maar veel mensen waren zich daar niet van bewust. Het is moeilijk om Nederlanders duidelijk te maken wat dit allemaal betekent. Amerikanen geloven dat zij alle rechten hebben die er bestaan. Maar hier gaat het om het recht op ouderschapsverlof. Het recht op betaalde vakanties. Het recht om je genetische informatie te beschermen. Daar wordt in de VS niet eens over gesproken. Dat laat zien hoe revolutionair deze rechten zijn.

,,Het had ook veel meer moeten gaan over hoe het economisch moet. Europa zit nu duidelijk in de problemen. De vraag is niet: moet dit het open angelsaksische model zijn of het Rijnlands model. Dat is het verkeerde debat, het kan onnodig polariseren. We moeten ons afvragen, wat doet de sociaal-democratie goed in Europa, wat doet het Amerikaanse marktmodel goed. Neem de kracht van het ene systeem en gebruik die als het tegengif voor de zwaktes van het andere. Wat gebeurt in Europa niet zo goed? Het belonen van particulier initiatief, van het nemen van risico's. Er is een oude paternalistische traditie. Het Amerikaans model werkt hier beter. Het is op pathologische manier gebaseerd op eigenbelang en hebzucht, maar het werkt. Waar het Amerikaanse model in faalt, is de verdeling van de vruchten. Niet iedereen krijgt zijn deel. De onzichtbare hand is een fictie. De winnaars krijgen alles. Je moet het beste van socialisme en het beste van het kapitalisme nemen en die spanning erin houden.''

Het vertrouwen dat nationale of Europese leiders deze gedachten goed kunnen uitwerken, lijkt verminderd. Er is een stroming die zegt dat er te veel concurrentie is in Europa, dat de verzorgingsstaat wordt uitgehold, dat Europa te groot wordt.

,,Gelooft iemand werkelijk dat de toekomstige welvaart van jonge Nederlanders niet ligt in een grotere Europese markt? Probleem is: hoe doe je dat eerlijk, efficiënt, rechtvaardig? Daar komt het democratisch tekort om te hoek kijken. Het publiek is er niet bij betrokken, en dat is een vergissing. En over de toetreding van Oost-Europese landen: dat is het beste wat er de afgelopen jaren met Europa is gebeurd. Het brengt nieuw bloed, bezieling. Vergeet niet: Europa is een laboratorium voor de wereld. Of Europa slaagt of mislukt, bepaalt ook of de globalisering slaagt of mislukt.

,,Het goede nieuws over Nederland is dat mensen voor het eerst betrokken raakten, met elkaar in debat gingen over Europa. Het gevaar is nu dat de elites dit negeren. Dat ze denken: we gaan een andere manier zoeken om dit voor elkaar te krijgen. Dat zou veel cynisme oproepen en Europa in een grote impasse storten.''

Europa zit nu al in een impasse.

,,Oké. Maar ik heb wel een idee hoe je daaruit komt. Amerikanen zien een crisis vaak als een kans. Er zouden nu overal in Europa teach-ins moeten komen.''

U bepleit een terugkeer naar eind jaren zestig?

,,Europa kan daarvan leren. In 1968 dreigde ons land uit elkaar te vallen wegens de Vietnamoorlog. Amerikanen stonden steeds wantrouwiger tegenover hun regering, en er ontstond een grote kloof. Klinkt bekend? Op Columbia University hadden we toen een teach-in. Het was een openbare discussie waarin professoren en studenten elkaar iets vertelden over Zuidoost-Azië en over Vietnam, in plaats van dat ze de regering iets tegen hen lieten zeggen. Dat verspreidde zich over heel het land. Amerikanen besloten elkaar te informeren en ze dwongen de politici om te komen luisteren. Het was een keerpunt in de Vietnamoorlog. De Fransen en Nederlanders waren nodig om een discussie op gang te brengen. Doe dit nu in heel Europa. Geef de 250 regio's wat geld uit Brussel om teach-ins op te zetten, en ga dan opzij. Probeer het niet te controleren vanuit Brussel. Waarom de regio's? Omdat die makkelijker contact kunnen leggen met maatschappelijke organisaties als vakbonden, sportclubs, kunstinstellingen. Via de nationale staat wordt het al gauw te gecentraliseerd. Zorg dat er een debat komt over de zaken waarover Europeanen met elkaar moeten praten. Wat voor sociaal model? Wat zijn de buitengrenzen, wat doen we moet Turkije? Wat doen we met immigratie en moslimminderheden? Hoe krijgen we een goede interne structuur, met een evenwicht tussen de rijke en de armere lidstaten? Hoe zorgen we ervoor dat de Europese droom een bindmiddel kan worden voor toekomstige generaties?

,,En het belangrijkste: verwacht hiervan geen resultaat. Er moet geen witboek van komen. Beschouw het als een proces waarin mensen met elkaar over Europa praten. Ik ben niet bang dat je dan een soort nationalisme krijgt dat op fascisme lijkt. Jongeren willen dat niet, die willen een grotere wereld. Laat het maar gebeuren, zo'n discussie. Nu.''

U voert in veel landen in Europa gesprekken op het hoogste niveau. Proeft u daar een gevoel van urgentie?

,,Ik kom geen gevoel van urgentie tegen. Toch begrijpen mensen goed wat er is gebeurd. Denken ze dat ze verder kunnen gaan ondanks alle tegenstellingen die naar boven zijn gekomen? Waarschijnlijk wel.''

Dat tekent toch een naar binnen gerichte houding. U noemt Europa een laboratorium? Het lijkt wel alsof alle apparaten zijn stilgevallen.

,,Er zijn altijd momenten waarop het wat minder snel gaat. Doe nou eens een stapje terug en kijk wat je hebt bereikt, in plaats van al deze twijfels over hoe slecht het gaat. Jullie hebben de eerste transnationale politieke ruimte geschapen die is gebaseerd op vrede in plaats van op dwang en geweld. Jullie hebben elkaar honderden jaren gehaat en bevochten, en in minder dan twee generaties wonen jullie in een Europa zonder grenzen. Stop alsjeblieft een ogenblik en feliciteer jezelf. Daarna mag je zeggen: het is niet genoeg. Je moet niet arrogant denken over de toekomst, maar ook niet zoveel twijfelen dat het echt niet lukt.''

Neem dan Duitsland. Politieke onzekerheid, economische stagnatie. De motor van Europa ligt stil.

,,Jullie zijn zo kritisch. Dat kleine Duitsland, met 82 miljoen mensen, is de grootste exporteur van de wereld. Groter dan Amerika, met 280 miljoen, veel groter dan China, met één miljard. Zouden ze dan in zo'n slechte conditie zijn? Ze moesten wel heel Oost-Duitsland bij de tijd brengen. Jullie zijn de leiders in sleutelindustrieën. Natuurlijk moet je niet op je lauweren rusten. Maar het Amerikaanse model is gebaseerd op schulden. Als jullie zo zwak zijn, hoe komt het dan dat de dollar terrein blijft verliezen tegenover de euro?''

Goed, u wilt teach-ins om een grotere betrokkenheid bij Europa te stimuleren. Dat is eenmalig.

,,Daarom moet ook het onderwijs veel Europeser worden. Het Erasmusprogramma moet worden uitgebreid in plaats van gekort. Stel als voorwaarde voor afstuderen dat studenten ook in een ander Europees land hebben gestudeerd. Doe zoiets ook in het middelbaar onderwijs. Daar moet het van komen, van de jongeren, de e-generatie.''

Frankrijk en Duitsland zijn verlamd. Wie zou leiding moeten geven aan uw project?

,,Ik zie nu inderdaad geen leiders. De realiteit van Chirac is niet die van de jongeren. Het is tijd dat de babyboomers plaatsmaken. Die hebben visie en leiderschap geboden, maar zijn ook wat verpest en klagen te veel dat hun rechten worden bedreigd. Kom op zeg. Europa biedt juist enorme mogelijkheden. Als ik jong was, zou ik jong willen zijn in Europa.''

www.nrc.nl/opinie