Je bent jong en er verandert niks

Negen maanden na de Oranje Revolutie heeft Oekraïne een kater. Het grote sterven duurt voort, het oranje kamp valt uiteen. De president? `Een krokodillenkop.'

Joeri Pavlenko, Oekraïne's kettingrokende minister van Sport, Jeugd- en Gezinszaken, was opeens razend populair bij oudere heren. De gewezen oranje revolutionair heerst over een beroete bunker van negen verdiepingen naast het voetbalstadion van Dynamo Kiev. Zijn persvoorlichter, een poppig televisiemeisje, zoemt nerveus om hem heen. ,,Je kapsel, Joeri, je kapsel'', fluistert ze. ,,Haal die asbak weg, je gaat over sport.''

Op 20 maart vierde Pavlenko zijn eerste verjaardag als minister: hij werd dertig. Die ochtend wachtten er acht horloges en felicitatiebrieven met vergulde letters op zijn bureau. ,,Niks Rolex, ik heb het over serieuze merken'', monkelt Pavlenko. De hele dag stroomden de cadeautjes binnen. Een vulpen met diamanten ingelegd. Antieke vuurwapens. Schilderijen. Dikke enveloppen met dollarbiljetten. En nog eens zeven horloges: ,,Ik kon die avond naar huis met mijn hele onderarm vol horloges, als een Russische soldaat na de slag om Berlijn.'' Naar eigen zeggen belde de minister alle gevers op om te melden dat ze hun geschenken terugkregen. ,,Dank u zeer, koop liever iets leuks voor uw kinderen.''

Zo leerde zijn verjaardag Pavlenko veel over Oekraïne. Met geschenken bevestigt men elkaars status en koopt men loyaliteit. ,,Ik leid geen belangrijk ministerie, toch heb ik 23 staatsstructuren onder me'', zegt Pavlenko. ,,Die staan onder leiding van 23 directeuren die het stuk voor stuk als hun privé-onderneming zien.'' Want waar is de Oekraïense staat zoal goed voor? ,,Het beantwoorden van brieven en het plunderen van het budget. De straatveger pakt tien dollar, de directeur een miljoen. Je steelt zoveel als je gezien je rang toekomt.'' Het is een roofpiramide.

Pavlenko: ,,Ik doe niet mee, ik ben a shock to the system. In april hoorde ik al dat mijn directeuren aan het lobbyen waren of ik niet ergens ambassadeur kon worden. Ik was een ramp als minister, zeiden ze. `Geen ervaring. Weet niet hoe het werkt.' Ik heb maar één van de 23 weten te ontslaan: de baas van hotel Sport.'' Dat is heel bevredigend, want vanuit zijn raam kijkt Pavlenko uit op dat hotel. Maar verder bevinden hij en zijn topambtenaren zich in een patstelling. Wat wil je, zucht hij. ,,Wij, oranje revolutionairen, komen met tweehonderd man de ministeries binnenlopen, en daar staan vijftigduizend ambtenaren ons al op te wachten. Gezien de huidige politieke crisis kunnen ze ons wel uitzitten, denken ze.''

Gangsterstaat

Joeri Pavlenko kennen wij nog van de Oranje Revolutie, afgelopen winter in Kiev. We ontmoeten hem voor het eerst op vrijdag 19 november 2004, twee dagen voor de beslissende tweede ronde in de presidentsverkiezingen. Hij leidt dan de jeugdbeweging van `Ons Oekraïne' de partij van de pro-westerse kandidaat Viktor Joesjtsjenko, en voorspelt ons met sereen, bijna onuitstaanbaar zelfvertrouwen wat er zoal staat te gebeuren. Zijn politieke mentor wint. De zittende president Koetsjma vervalst de uitslag al te opzichtig in het voordeel van zijn dauphin, de pro-Russische bullebak Viktor Janoekovitsj. Daarna begint het straatprotest.

Als een schaakspeler denkt Pavlenko hardop na over de zetten en tegenzetten. De cruciale dagen, dat worden dinsdag 23 tot vrijdag 26 november. Maandag begint de oranje licht-en-geluid-show op het Maidan, dan bouwen zijn kompanen van studentenbeweging Pora (Het is tijd) een tentenkamp op boulevard Kresjtsjatik. De vraag is hoeveel mensen op dat feest van de democratie komen. Tienduizenden betogers betekent een nederlaag, honderdduizenden de zege. Want de strijd gaat om de ziel van de Oekraïense middengeneratie en het middenkader. Om de ambtenaren en politiemensen die het vuile werk moeten opknappen als de macht besluit geweld te gebruiken. Om zijn vader en moeder, die met één been in de Sovjet-Unie en met één been in de 21ste eeuw staan. Pavlenko indertijd: ,,Ze haten de gangsterstaat waarin ze leven, maar betwijfelen of ze iets kunnen veranderen.''

In de weken daarna zien we Pavlenko vluchtig voorbij schieten met een mobiele telefoon aan zijn oor, tenten uitladend, zandwagens naar de Bankovka dirigerend voor de blokkade van het presidentieel paleis. We bellen hem op de avond dat het Oekraïense parlement de verkiezing ongeldig verklaart en politica Joelia Timosjenko in een sneeuwstorm de massa met tranen in de ogen toespreekt. ,,Zien jullie wat jullie hebben bereikt? Voelen jullie het?'' Formeel is de strijd dan nog lang niet gestreden, maar Pavlenko weet beter. ,,We hebben gewonnen'', bevestigt hij droogjes.

De Kus

Pavlenko is `uiteraard' nostalgisch over de dagen dat het om een simpele kwestie ging: wordt Joesjtsjenko president of niet? Nu tracht hij de ambtenaren te dirigeren die voor de winnaar kozen zonder werkelijk te willen veranderen. Een lastige opgave, zeker nu het oranje kamp in moddergooiende facties uiteengevallen is.

Joelia Timosjenko, de vrouw wier gepassioneerde speeches zoveel indruk maakten, is sinds kort ex-premier en beticht de mannen rond president Joesjtsjenko van corruptie en machtsmisbruik. De president beticht háár van pogingen liefst 1,7 miljard euro van de staat te stelen. Hij regeert door met zijn eigen mensen, Timosjenko kan op stemmenjacht voor de parlementsverkiezingen van maart 2006. Ze vertrouwt erop, en niet zonder reden, dat zij in maart weer premier wordt.

Afgelopen donderdag accepteerde het Oekraïense parlement de grijze technocraat Joeri Jechanoerov als tussenpremier. De televisie kreeg maar niet genoeg van `De Kus': vlak voordat Jechanoerov naar Kiev werd ontboden, betrapten de camera's hem in innige omhelzing met voormalig president Koetsjma. De wezel Koetsjma, in de ogen van Oranje een vuilbekkende gangster die de staat miljarden euro lichter maakte. ,,U gaat me nog missen'', voorspelde hij Oekraïne bij zijn aftreden.

Zover is het nog niet, maar zijn oranje opvolgers stellen het geduld van de Oekraïeners zwaar op de proef. Zij zagen dit jaar de economische groei van meer dan tien procent onder de drie procent duiken en het handelsoverschot in een tekort omslaan. Zij zagen president en premier ruziën over de vraag hoeveel dubieuze privatiseringen herzien werden, drieduizend of dertig, zonder dat er ooit duidelijkheid volgde. Het resultaat: een schichtig zakenleven.

De breuklijnen in de oranje coalitie werden hoogst zichtbaar tijdens een rel rond de her-privatisering van de Nikopol Ferroalloy-fabriek (NFZ). Hierover voerden zetbazen en beschermelingen van de oude en nieuwe machthebbers een ingewikkelde strijd. De vete bereikte een hoogtepunt toen premier Timosjenko een paar weken geleden de fabriek wilde doorspelen aan haar zakenvrienden. Fabriekseigenaar Viktor Pintsjoek, de sluwe schoonzoon van ex-president Koetsjma, liet hierop bussen met knoestige arbeiders aanvoeren om ,,mijn eigendom, de vrijheid en de democratie te verdedigen''. President Joesjtsjenko moest ingrijpen om dit binnenbrandje te blussen door de zaak voor de rechter te brengen. Een week na dit circus spatte het oranje kamp uiteen.

De strijd om de Nikopol Ferroalloy-fabriek illustreert de perverse stabiliteit van de Oekraïense elite. Iedereen draait al tien, vijftien jaar in het circuit mee, iedereen kent elkaar. Men is vriend en vijand geweest, al naar gelang de omstandigheden. Met ideologie heeft de crisis dan ook niets te maken, zegt iedereen die we in Kiev raadplegen. Socialist, sociaal-democraat, liberaal, pro-EU, pro-Russisch: het zijn lege labels. ,,We hebben maar één partij: de communisten'', meent politiek adviseur Drivin. Alle andere politici wisselen met het grootste gemak van partij, ideologie en oriëntatie. ,,Oekraïne kent geen principes, maar leiders'', vult minister Pavlenko aan. ,,Die hebben hunbrigada van oude kameraden en een netwerk van bureaucratische en zakelijke connecties. Soms organiseert dat zich tijdelijk in een partij die zich rood, groen of feministisch noemt.''

Of Oranje. Een land als Oekraïne lijkt permanent in de greep van Hoekse en Kabeljauwse twisten. Het draait om macht en geld; om dat te veroveren vormen zich rond elke kwestie snel van samenstelling wisselende kampen. ,,Alles beweegt en alles blijft op zijn plaats'', sombert een analist. ,,De oranje politici komen uit het apparaat van Koetsjma. Zelfs als ze verandering willen, hebben zij geen idee hoe'', zegt een ander.

Louis Vuitton

Waar zijn de oranje idealen? Bestonden die eigenlijk wel? Welzeker, denkt commentator Olga Dmitrevskaja. Deze fase van politiek activisme was wezenlijk anders dan die van 1991, toen Oekraïne zich uit de Sovjet-Unie losmaakte. Toen draaide het om eenheid en om de speurtocht naar een nationale identiteit. In 2004 ontdekten de Oekraïeners dat ze burgers waren, samen in staat hun lot en land te veranderen. De agenda was helder: scheiding van zakenleven en bureaucratie, onafhankelijke rechtspraak, een vrije pers, strijd tegen corruptie. ,,De middenklasse die op Maidan stond, was bereid daar offers voor te brengen als Rusland ons achteraf de duimschroeven zou aandraaien'', zegt Dmitrevskaja. ,,Ze is dat nog steeds.''

Maar dan moet er wel iets veranderen. Geen president die zich omringt door miljonairs die hun zakelijke belangen formeel even onderbrengen bij vader, echtgenote of zoon. Geen premier die op haar belastingformulier een inkomen van 20.000 dollar en een flatje van veertig vierkante meter opgeeft ,,terwijl ze elke week 20.000 dollar aan nieuwe Louis Vuitton-jurken draagt'', aldus Dmitrevskaja. Toch is er al iets veranderd. ,,De ziel van het volk. Er hangt nog steeds een soort optimisme in de lucht. Ze zien die grote ego's ruzie maken en graaien, maar geloven dat te kunnen afstraffen. Als Joesjtsjenko faalt, zoeken ze iemand anders.''

Wel is oranje uit. We praten met Tanja, een 42-jarige ex-atlete die oranje T-shirts, pennen, vlaggen en cd's verkoopt langs de Kresjtsjatik. Haar handel loopt waardeloos, klaagt ze, zelfs de toeristen laten het afweten. Ook zijzelf vindt de kleur besmet sinds ze las dat Andrej Joesjtsjenko, de 19-jarige zoon van de president, leeft als een Arabische prins van onder meer het copyright op de oranje symbolen, zoals de slogan `Joesjtsjenko. Tak!'(Ja!) onder een gelukshoefijzer. ,,Kijk, dit T-shirt verkoopt nu veel beter'', wijst Tanja. Ze houdt een vuurrood shirt omhoog met hamer en sikkel en het opschrift `USSR'.

Papa president maakte deze zomer een slechte beurt toen hij de journalist die het decadente leven van zijn zoon Andrej onthulde een `huurmoordenaar' noemde. De journalist in kwestie werkte namelijk voor Oekraïnskaja Pravda, de internetkrant die werd opgericht door onderzoeksjournalist Grigori Gongadze. Zijn moord door een doodseskader van hoge politieofficieren – de zaak lag zo gevoelig dat een generaal de journalist persoonlijk met zijn broekriem wurgde – luidde eind 2000 de Oranje Revolutie in.

Tegelijk met het onthoofde lijk van de journalist doken de Koetsjma-tapes op, waarop de president vloekend en tierend corruptie, stembusfraude, illegale wapendeals en de ontvoering van Gongadze gelastte. De in de hoek gedreven Koetsjma schudde daarna zijn liberale entourage van zich af: premier Joesjtsjenko, die Koetsjma toen nog ,,liefhad als zijn eigen vader'', vice-premier Timosjenko, die wegens fraude en zwendel achter de tralies verdween om daarna de beweging `Oekraïne zonder Koetsjma' uit de grond te stampen. Kiev raakte in de ban van straatprotest, tentenkampen en traangas, ervaring die van pas kwam tijdens Oranje Revolutie. ,,Alles begon met Gongadze'', zegt een studentenactivist. ,,Door hem begreep ik in wat voor corrupt, nihilistisch systeem wij leefden. Ik werd politiek actief, zoals veel jongeren.''

Het was dus ,,nogal dom'' van de president om het woord huurmoordenaar met Oekraïnskaja Pravda te verbinden, giechelt de betreffende journalist. ,,Maar hij bewees alleen dat hij geen idee heeft waarmee zijn omgeving bezig is. De man is een goedzak. Als hij Andrej billenkoek geeft, ben ik dik tevreden.'' Het incident vrat wel aan het prestige van de president, een devoot orthodox christen, imker, edelsmid en landschapsschilder. Maar geen man die orde kan houden in zijn eigen huis.

Club 111

Laat staan in het ruige Oekraïne. De zaak-Gongadze is maar een in de serie onopgehelderde moorden en zelfmoorden. De botsing met een truck vol zand van het hoofd wapenverkoop Malev bijvoorbeeld, met wie president Koetsjma op geluidstape de illegale verkoop van luchtdoelraketten aan het Irak van Saddam Hussein besprak. Washington reageerde daar hoogst verontwaardigd op, maar na de verovering van Irak doken de gewraakte SAM-300-raketten nooit op. Of het feit dat Koetsjma haastig tot de coalition of the willing toetrad en vredestroepen naar Irak stuurde daar iets mee te maken had, zal wellicht ooit blijken.

De Oranje Revolutie maakte aan het grote sterven geen eind, integendeel. Lieden die te veel wisten van de innerlijke werking van het Koetsjma-regime bleven hardnekkig verongelukken of zichzelf van kant maken. Minister van Transport Kirpa die zichzelf door het hoofd schoot, vrij onverwachts voor deze levenslustige stembusfraudeur die gasten graag ontving met een geladen pistool op zijn bureau. ,,Het draait in de wereld om geld en angst'', was zijn adagium. ,,Het geld is voor mij, de angst voor u.'' Een bankier die met een briefopener in zijn hals werd gevonden. Politieminister Kravtsjenko, de vermeende organisator van de moord op Gongadze, die zichzelf met groot doorzettingsvermogen niet één, maar zelfs twee kogels door het hoofd joeg. Om nog maar te zwijgen van de dioxinevergiftiging van president Joesjtsjenko zelf. Nooit wordt iets opgelost in Oekraïne. En de nieuwe premier kust de oude vos Koetsjma.

We bespeuren de oranje kater ook bij Vadim, een voormalig lijfwacht en nu hoofd van de schemerige stripteaseclub Cabaret Velvet. We leerden deze meester in sambo, een door de KGB ontwikkelde gevechtssport, kennen als luitenant in de oranje ordedienst van Joelia Timosjenko. Nu is Vadim uitgekeken op de politiek. De president? ,,Een krokodillenkop. Een sukkel.'' Zijn gewezen idool Timosjenko? ,,Een flessentrekker.'' Er is maar één ding veranderd in Kiev, gromt Vadim. ,,Vroeger had je club 111 met een ronddraaiende bar. Nu is club 112 open, daar beweegt de bar omhoog en omlaag.''

Blijft in Oekraïne alles bij het oude? We steken ons licht op bij Pora, de studentenbeweging die tijdens de Oranje Revolutie in de vrieskou het tentenkamp bemande. Studentenleider Andrej Joesof is een bleke jongen met zwart haar en fletse ogen in een ouwemannetjescolbert. Zijn hoofdkwartier oogt authentiek sjofel, maar is voorzien van snelle computers.

Joesof heeft Pora onlangs als politieke partij geregistreerd, en dat kostte moeite. De minister van Justitie zag overal punten en komma's op de verkeerde plaats. Logisch, de merknaam Pora kan straks veel jonge stemmen wegsnoepen bij `Ons Oekraïne' van Joesjtsjenko.

Ouderwetse praktijken, zo lijkt het. Joesof: ,,Alleen als je oppervlakkig kijkt. Cynisme is een domme houding, de wereld verandert voortdurend. Het verschil met vroeger: de minister dwarsboomt ons, maar de rechter geeft hem ongelijk.'' Zoiets was onder Koetsjma ondenkbaar. Ook de pers laat zich niet langer intimideren en muilkorven. ,,We hebben in Oekraïne nu echt het vrije woord. Onderschat dat niet.'' Neem de recente crisis. Vroeger, herinnert Joesof zich, betichtten de politici elkaar ook voortdurend van corruptie en regende het kompromat, compromitterend materiaal. ,,Maar nu treden machthebbers af. Verbazingwekkkend.'' Het zijn stappen in de goede richting. ,,Maar het gaat veel trager dan wij negen maanden geleden hoopten. Veel, veel, veel trager.''

    • Coen van Zwol