De burger als potentaat

Het engagement is terug van weggeweest – vraag alleen niet hoe. Cindy? ,,De tour was een onderdeel van de bewustwordingscampagne die we samen met de Novib voeren. Op de festivals stonden we met een bar waar mensen konden schilderen. Iedereen kreeg borrelglaasjes met verf en een menukaart met de millenniumdoelen ter inspiratie. Het leuke is dat mensen hun creativiteit kunnen gebruiken en gelijk een boodschap meekrijgen.'' Maak je het de mensen zo niet te zwaar, Cindy? ,,Daarnaast hadden we nog andere activiteiten, zoals een streetdance-groep, gewoon voor de fun. Mensen zijn toch op een festival, ze willen plezier maken.''

Na haar tijd als Yorin-presentatrice richtte Cindy Globalicious op, dat de millenniumdoelen van de Verenigde Naties meer bekendheid wil geven onder jongeren, tegen betaling vanzelfsprekend. Cindy is 35, een leeftijd waarop je gaat inzien hoe geweldig de jeugd is; zelf, vertelde ze aan de Volkskrant, is ze nog vertrouwd met die oude, zeg maar hopeloos ouderwetse vorm van engagement: een uitgemergeld kind en een gironummer. Cindy: ,,Daar heb je niet altijd zin in. Je kunt de boodschap beter iets positiefs meegeven.''

Van een gironummer, dat hadden de organisatoren van Live Aid afgelopen zomer ook al bedacht, worden mensen alleen maar depressief; wat hun rimpelloze welvaartslevens nodig hebben is bewustzijn, awareness. Je hebt een leven dat zich helemaal op zichzelf richt, op je persoonlijke geluk, je liefdes, je gezin, je carrière – maar waar is de rest van de wereld gebleven? Alleen maar aan jezelf denken is niet goed, een vet rockconcert bijwonen krijgt extra betekenis wanneer je weet dat je voor Afrika staat mee te zingen. En geen gironummer meer, een gironummer staat gelijk aan een bodemloze put, daar krijg je geen blij gevoel van.

Het nieuwe engagement lijkt verdacht veel op de ouderwetse liefdadigheid: je doet het om jezelf beter te voelen – met het verschil dat je er nu niet eens meer je portemonnee voor hoeft te trekken. Jij bent er niet voor de wereld, de wereld is er voor jou. Cindy: ,,Dankzij Bob Geldof en Bono weet de hele wereld nu wat de G8 is, bijvoorbeeld. Echt supergoed, prachtig.'' Ikzelf zou zeggen, dankzij de tot niets verplichtende retoriek rondom Live Aid weet iedereen wie Bob Geldof is – maar Cindy zit er niet mee. ,,Wij stimuleren de creativiteit van mensen. Daar worden ze zelf beter van, en de wereld hopelijk ook.''

De wereld hopelijk ook – het zou onzinnig zijn te beweren dat idealisme vroeger helemaal niet egocentrisch was. Maar het idealisme van Cindy is van het nieuwe soort, het soort dat iedere inhoudelijkheid overboord zet in naam van de klantvriendelijkheid. Dat de boodschap wel eens verloren zou kunnen gaan en uiteindelijk alleen maar dient om het ego van de welvarende burger te strelen, is echt heel achterlijk gedacht. De traditionele hulporganisaties zijn immers hopeloos out of tune met de tijdgeest. ,,Sommige van die clubs liepen te zeuren dat die televisie-actie voor de tsunami zo plat was. Beetje schijnheilig, want het geld accepteerden ze wel. Zeik dan niet, met het organiseren van saaie lezingen krijg je dat geld niet bij elkaar. Ik heb voor de commerciële televisie gewerkt en dan wil je zo veel mogelijk kijkers – een volle zaal, een uitverkocht stadion, voor minder doe je het niet.''

Dat is de nieuwe zelfgenoegzaamheid, denken dat je wereld verbetert als je zalen vol zitten – het maakt geen moer uit hoe je ze vol gekregen hebt. In een opwelling van dronken hoogmoedigheid heeft Cindy zelfs besloten al die schilderijtjes die haar klanten bij elkaar gefröbeld hebben, terwijl ze de millenniumdoelen overpeinsden, rechtstreeks naar Kofi Anan op te sturen. Het zou te zwaar worden, zegt ze, echt heel jammer, dus biedt de Novib ze nu maar digitaal aan aan de secretaris-generaal.

Cindy is niet de zoveelste airhead, type Bridget Maasland, die als vlotte meid het verschil wil maken in de wereld, maar geen zin heeft om daar ook nog eens een krant voor te open te slaan. Ze is vooral een symptoom van een cultuuromslag. Die komt op het volgende neer: wil onze cultuur – kunst, kranten, literatuur, filosofie, politiek, burger-engagement – overleven in tijden van massamedia, dan zal heel de wereld moeten worden aangepast aan de belevingswereld van de burger.

Er is overal crisis, de oude vormen voldoen niet meer, traditionele wereldbeelden verkruimelen waar je bij staat – tijd voor de goeroes van de `mensgerichtheid'. Mensgericht – volgens Leon de Wolff, auteur van het boek De krant was koning, is dat de kant die ook de journalistiek op moet, wil ze overleven. Niet langer willen sturen, gewoon bedienen – en daarmee toont De Wolff zich bij uitstek een vertegenwoordiger van de tijdgeest. Die kent geen persoonlijkheden meer, individuen die iets bedenken waardoor andere mensen op ideeën worden gebracht, maar uitsluitend markt-adepten die commercieel inspringen op wat er leeft; we leven, volgens de ideologen van de klantvriendelijkheid, in het tijdperk van het format. Het doet er niet toe wat je vindt, het gaat erom wat de mensen vinden; je bent een hol vat dat zich laat vullen met wat er leeft. Degene die dat het beste aanvoelt, is de winnaar.

Kranten hebben zich altijd gericht op hun lezers, NRC Handelsblad net zo goed als De Telegraaf, net zoals politici zich altijd op de kiezer hebben gericht. Wat nu anders is, is dat de beleving van de consument als maatgevend wordt gezien, en dat alles wat hem onbekend is, of te abstract, als een klap in zijn gezicht wordt beschouwd. De krant was koning, maar de burger is nu potentaat.

Dood aan de burger, zou ik zeggen, maar tegenwoordig mag iedereen alles over iedereen roepen, maar wie de burger beledigt, zet zichzelf buiten spel – zoals je in linkse tijden maar beter je mond kon houden over de arbeider. De cultus van het individu heeft plaatsgemaakt voor de cultus van de grootste gemene deler. Er is geen buitenwereld meer, er is enkel belevingswereld.

Tijden van crisis zijn gouden tijden – voor valse profeten. De ideologie van mensen als De Wolff, want een ideologie is het, heeft al twee mislukkingen opgeleverd: Talpa en het vernieuwde Algemeen Dagblad – een krant die door de mensgerichte adviezen van De Wolff volledig naar God geholpen is. De zalen, om met Cindy te spreken, zitten niet vol. Hoe kan dat?

Wordt vervolgd.