Wachten op de veldtocht

Een jaar of zestig na haar eerste boek schrijft Doris Lessing nog altijd voort, met resultaten die soms veroverend zijn, en soms niet. Voor liefhebbers van haar Mara and Dann van zes jaar geleden zal haar nieuwe roman met dezelfde Dann als hoofdpersoon wel in de eerste categorie vallen. Anderen zullen er vaak moeite mee hebben. Al is het meeleven niet zo moeilijk als met de geduchte Canopus in Argus-serie indertijd, die ver weg in het heelal speelde. Ook in de onherkenbaar verre toekomst van deze nieuwe roman vergt het een geduldige inspanning. De zuinige karakterisering en de stroeve dialogen moeten maar naar beste vermogen vergoed worden met herinneringen aan vroeger werk – aan The Golden Notebook en de Martha Quest-serie lang geleden, en The Fifth Child en Sweet Dreams in de afgelopen tien jaar.

De tijd van de handeling is gewoon de aardbol, met aftrek van al de gemakken van onze beschaving. Er is na ons een ijstijd geweest, een tijd van uitdroging en een tijd van overstroming; nu resteert een kaal landschap waar op een punt misschien ergens in Europa een woongemeenschap gevestigd is in the Centre, dat er uitziet als een vluchtelingenkamp. Daar verblijft generaal Dann met enkele getrouwen, in afwachting van een toekomst die opgeluisterd zal worden door de opmars naar een beter leven van een legertje onder zijn leiding.

Wanneer zal zijn veldtocht beginnen? De getrouwen rekenen er al lange tijd op, en een aantal bewoners van het Centre staat waarschijnlijk ingeschreven als soldaat. Niemand twijfelt er blijkbaar aan dat de tocht onder Danns leiding de gemeenschap zal inspireren, terwijl hij voorlopig na een zwerftocht door de omgeving versuft en treurend in zijn huis blijft zitten, en af en toe papaverzaadjes slikt. Het charisma dat hij vroeger aan de dag heeft gelegd, werkt door op zijn gezelschap in het verhaal; niet op de lezer, die zich over zijn invloed verwondert.

Het voornaamste wat er intussen gebeurt is het openen van de boeken, een ingepakte bibliotheek die sinds de lang vervlogen beschaafde tijden onder het Centre opgeslagen is geweest. Een paar bewoners zijn in staat om er een deel van te lezen en te kopiëren als het niet verkruimelt bij aanraking. Zelfs Dann heeft er plezier in als tussen het vergane papier een aantal klinkende oude fragmenten aan het licht komt: `truths to be self-evident' [...] `Rose, thou art sick' [...] `into a summer's day' [...] `Western wind, when' [...].

Zo verlucht een opgewekte stemming eens een keer de lange onveranderende dagen. Men kan hier veel leren over de toekomst die ons misschien te wachten staat, verkondigt de uitgever in zijn begeleidende tekst. Dat je die verwachting niet zomaar overneemt, komt om te beginnen doordat de bewoners van het Centre leven zonder materiële en maatschappelijke achtergrond. Waar halen zij eten vandaan, waar hun kleren; wie bouwt die huisjes, met welke bouwmaterialen; wie behoedt de openbare orde; wie verkoopt de wapens die hun sloofse leger nodig zal hebben om oorlog mee te voeren?

Het zou niet nodig zijn geweest om nauwkeurig te beschrijven hoe de diensten en voorzieningen van het Centre werken, alleen om af en toe iets te tonen van het leven buiten Danns huis. Zelfs in de primitiefste en meest berooide samenlevingen kunnen de dagen niet zo stilletjes verlopen als hier; noch kunnen aanhangers zwijgend blijven vertrouwen op zo'n saaie krijgsheer als Dann.

Het verhaal dat Lessing te vertellen heeft, had met meer geluid en meer beeld de lezer tot nadenken en zelfs piekeren kunnen brengen. Voor velen van ons is het visioen van een toekomst zonder supermarkten en vakantie-aanbiedingen niet ongeloofwaardig meer; daardoor is het ook niet meer vanzelf ontstellend en boeiend. Toegegeven moet worden dat sommige bijfiguren meer vitaliteit tonen dan de generaal, hoewel geen van allen zoveel als de laatstgenoemde van de titel, de snow dog genaamd Ruff. Hij is een geschikt en intelligent beest. Het is een lelijke productiefout dat hij op de stofomslag pikzwart staat afgebeeld. Een poolhond! – terwijl zijn witte vacht toch vaak ter sprake komt in de tekst.

Wie het boek dichtslaat ziet telkens die verkeerde afbeelding voor zich als embleem van een onbevredigende roman. Niet dat het de status van Doris Lessing zal schaden. Zij heeft alles al meegemaakt, voors en tegens; en ook generaal Dann heeft zijn bewonderaars.

Doris Lessing: The story of general Dann and Mara's daughter, Griot and the snow dog. Fourth Estate, 282 blz. €30.70

    • J.J. Peereboom