Vader van mijn ouders

Amos Oz schreef na tientallen jaren zwijgen eindelijk over de zelfmoord van zijn moeder. Het leidde tot een schitterend boek waarin alles samenkomt. ,,Mijn verbittering, verdriet en woede zijn voorbij.''

Zodra ik Amos Oz op zijn gelijkenis met Profi wijs, geeft hij zich gewonnen. De 12-jarige held uit zijn vertederende roman Panter in de kelder lijkt namelijk sprekend op de kleine Amos Klausner, die aan het eind van de jaren veertig door de straten van Jeruzalem doolt, op zoek naar avontuur en vooral naar de warmte die hij bij zijn afstandelijke ouders niet vindt. En wat voor Profi geldt, gaat op een andere manier ook op voor de rationele, bescheiden titelheld Michael uit de roman Mijn Michael of voor de melancholieke Ruth uit het verhaal De heuvel van de boze raad, die maar niet kan aarden in Israël en terugverlangt naar het Warschau van haar jeugd. Zij doen beiden weer sterk denken aan Oz' vader Arjee en moeder Fanja.

Die gelijkenissen zijn maar enkele van de vele ontdekkingen die een Oz-liefhebber kan doen in de autobiografische roman Een verhaal van liefde en duisternis, die onlangs in een voortreffelijke Nederlandse vertaling verscheen. Het boek gaat zowel over Oz' eigen verleden – ,,maar niet meer dan de eerste vijftien jaar, hoor'' – als over de Oost-Europees joodse families van zijn ouders. Onder dwang van het toenemende antisemitisme moesten zij de wereld waarin ze zich gelukkig voelden, verlaten en kwamen terecht in het hun wezenlijk vreemde Palestina.

Oz' nieuwe boek is dan ook een perfecte handleiding voor zijn literaire oeuvre,want vrijwel iedere hoofdpersoon uit zijn romans en verhalen is in een oervorm in dit indrukwekkende epos terug te vinden. Alleen al om die reden is Een verhaal van liefde en duisternis een feest om te lezen. ,,Veel van de personages in mijn romans en verhalen zijn afgeleid van mijn ouders en mijzelf'', geeft hij toe. ,,Iedere keer als ik aan een nieuw boek begin, schud ik de kaarten opnieuw en ontleen ik bepaalde eigenschappen aan hen. Maar het zijn altijd dezelfde kaarten, mensen met dezelfde emoties als mijn ouders.''

Amos Oz (Jeruzalem, 1939) is in Amsterdam om zijn boek te promoten. Een paar dagen eerder was hij in Zweden en nu moet hij nog naar Brussel. Want Een verhaal van liefde en duisternis is een wereldwijde bestseller. ,,En zelf vind ik het fijn om mijn studeerkamer eens uit te komen'', zegt hij nuchter. ,,Want soms heb ik het gevoel dat er helemaal geen andere mensen meer bestaan, zo leef ik in mijn gedachten.''

In de eerste plaats is Een verhaal van liefde en duisternis een autobiografisch verhaal, opgediend als een roman. Het begint in een kelderwoning in Jeruzalem in de jaren veertig van de twintigste eeuw en loopt via het Oost-Europa van honderdvijftig jaar geleden en de opkomst van de joodse bourgeoisie aldaar in ruim zeshonderd bladzijden uit op een drama: de zelfmoord van Oz' moeder in 1952. Amos was toen twaalf jaar oud, in de steek gelaten door zijn moeder, achterblijvend bij zijn toch al zo gefrustreerde vader.

Die zelfmoord kwam in 1999 al terloops aan de orde in de roman Dezelfde zee. Maar in Een verhaal van liefde en duisternis worden alle maskers afgegooid en is Amos Oz meer dan zeshonderd bladzijden lang Amos Klausner, zoals hij heettte voordat hij als vijftienjarige van huis wegliep en in een kibboets een nieuw leven begon onder een nieuwe naam. ,,Het schrijven van Een verhaal van liefde en duisternis is het einde van een lang proces in mijn hoofd, waarin ik met mijn ouders heb afgerekend'', zegt hij, terwijl hij me even niet aankijkt. ,,Ik kan eindelijk over ze schrijven. Mijn verbittering, verdriet en woede zijn voorbij. Al die jaren heb ik er niet over kunnen spreken, zelfs niet met mijn vrouw of mijn kinderen. Maar nu zijn mijn ouders gewone mensen geworden, van wie ik hou. Tijdens het schrijven van dit boek ben ik in mijn hoofd voortdurend met ze in gesprek geweest en heb ik ze van alles kunnen vragen. Door met ze te praten kan ik ze in leven houden en zijn ze bij me. Ik ben nu ouder dan zij ooit zijn geworden en daardoor voel ik me nu hun vader.''

Drieënvijftig jaar na die traumatische gebeurtenis uit 1952, lijkt Oz' moeder zelfs voor een nieuwe impuls in zijn schrijverschap te zorgen. Alsof er ineens iets ingehaald moest worden dat verloren werd gewaand. Het bewijs daarvan is zijn zojuist in Israël verschenen boek Plotseling, diep in het bos, een sprookje voor kinderen en volwassenen. ,,Het is een sprookje, zoals mijn moeder altijd voor me verzon, over een land met bossen, rivieren en wolven.''

Geleerde vrouwen

Het leven van de ouders van Amos Oz verschilde op het eerste gezicht weinig van dat van zoveel andere Oost-Europese immigranten in de jonge Israëlische staat. In die tijd wemelde het in de straten van Tel Aviv en Jeruzalem van de in Europa gepromoveerde literatuurwetenschappers als Oz' vader, voor wie geen passend werk te vinden was. Net zoals tal van geleerde vrouwen als Oz' moeder in Israël veroordeeld werden tot een deprimerend huisvrouwenbestaan.

Maar anders dan bij veel van hun lotgenoten, die berustten in hun nieuwe leven, speelden bij de Klausners – net als in de romans die hun zoon later zou schrijven – krachten afkomstig uit de `duistere velden van de jakhals' een vernietigende rol. Krachten die de orde van het dagelijks leven drastisch verstoren. ,,Israël was zo'n verstorende kracht voor mijn moeder. Op het eerste gezicht was haar leven heel normaal. Maar uiteindelijk werkte het feit dat ze in dat voor haar zo wezensvreemde land moest wonen ontwrichtend voor haar. Niemand is dan ook schuldig aan haar zelfmoord, behalve de samenloop van omstandigheden.''

Na hun aankomst in Israël zwegen Oz' ouders over hun Europese verleden. Oz wist dus niets van die verloren wereld. Voor het schrijven van Een verhaal van liefde en duisternis, zoveel jaren na de dood van zijn ouders, nam hij daarom zijn toevlucht tot een unieke vorm van research. ,,Om de hiaten in mijn kennis over mijn ouders op te vullen ben ik op mijn genen gaan vertrouwen. Zo heb ik geprobeerd te voelen hoe hun leven moet zijn geweest toen zij jong waren, hoe het leven bij hun ouders thuis eruitzag, hoe het er op een boerderij in Oekraïne aan toe ging, hoe het was om in Odessa te wonen waar mijn vaders familie vandaan komt, hoe mijn ouders elkaar in Israël hebben leren kennen. Dit was alleen mogelijk doordat ik dezelfde genen heb als zij. Zij die menen dat Een verhaal van liefde en duisternis een autobiografie is, hebben het dan ook bij het verkeerde eind. Ik heb zoveel dingen met mijn fantasie moeten invullen, omdat ik gewoon niet wist hoe het werkelijk is gegaan.''

Ook herinneringen aan vroegere buren hielpen hem bij het reconstrueren van dat angstvallig weggestopte paradijs. ,,We woonden in een wijk vol lotgenoten. Als we naar onze buren keken, die net als mijn ouders Russisch spraken, was het alsof we ons spiegelbeeld zagen. Ze hadden een min of meer vergelijkbaar verleden en lieten daar juist wel wat over los. En dan was er natuurlijk mijn moeders zuster Sonja, die me veel wist te vertellen over haar familie. Zij is helaas een paar weken geleden overleden.''

En daarna, abrupt, vergoelijkend: ,,Hoe goed kun je een ander ook kennen? Mensen die een heel leven hebben samengewoond weten misschien maar 30 procent van elkaar.''

De ouders van Amos Oz waren geassimileerde joden uit het voormalige Russische keizerrijk. Ze hielden van hun geboorteland, van de bossen, de groene velden, de riviertjes. Arjee Klausner groeide op als zoon van een welgestelde zakenman in de sensuele havenstad Odessa. Na de Russische revolutie vluchtte hij met zijn familie naar het Litouwse Vilna. Fanja Mussman was de dochter van een rijke molenaar in het Oekraïense stadje Rovno. Beiden gingen naar de universiteit en laafden zich aan de Europese cultuur. Oz: ,,Het was een ramp voor hen dat ze uit Europa weg moesten. Ze voelden zich Europeanen. Europa was hun wereld, ze waren er gelukkig met hun literatuur, kunst, muziek.

,,Mijn vader was voorbestemd om hoogleraar in de vergelijkende literatuurwetenschap te worden in Vilna en niet om in Israël te eindigen als bibliothecaris op de Nationale Bibliotheek. Maar in de jaren dertig werd hij nu eenmaal Europa uitgegooid, omdat hij een jood was. Mijn vader is uiteindelijk met zijn ouders naar Palestina getrokken. Zijn oudere broer David, ook een begaafd literatuurwetenschapper, is in Vilna achtergebleven. Hij is op het slagveld van Europa gesneuveld (hij werd met zijn vrouw en zoontje door de nazi's vergast - mk), omdat hij voor zijn zaak wilde sterven. Hij wilde per se Europeaan blijven.''

Dan bevriest hij even en zegt: ,,Hitler en Stalin reageerden wat dat betreft precies hetzelfde: ze zagen joden als gevaarlijke kosmopolieten en parasieten, die niet loyaal waren aan de regering van het land waarin ze leefden en die hun twijfels hadden over totalitaire ideologieën. De term `kosmopoliet' was in het Europa van mijn ouders en grootouders een scheldwoord, terwijl er tegenwoordig een echte Europeaan mee wordt bedoeld.'' Oz herinnert zich nu een anekdote, die ook in zijn boek voorkomt: ,,Mijn vader placht hierover te zeggen: `In Tsjechoslowakije wonen drie volken, Tsjechen en Slowaken en Tsjechoslowaken, dat zijn de joden.'''

Wachtlijst

Bij nader inzien hadden ze beter naar Amerika kunnen gaan, merk ik vervolgens op. Oz corrigeert me meteen: ,,Palestina was het enige land waar ze heen konden gaan. Toen mijn vaders vader een visum voor Amerika aanvroeg kreeg hij te horen dat hij nog zeventien jaar lang op een wachtlijst zou moeten staan. En hij had geen zeventien jaar de tijd.''

In het kleine flatje waar Oz opgroeide was een restje Europa aanwezig, in de vorm van duizenden boeken – papieren afgevaardigden van de Europese cultuur. ,,Tussen die boeken zaten exemplaren met prenten en foto's van Oost-Europese landschappen. Als ik aan mijn ouders vroeg waar zo'n landschap lag, dan zeiden ze dat het in een gevaarlijk land was en dat ik daar verre van moest blijven. Daarom hebben ze me ook nooit een vreemde taal laten leren. Ze waren bang dat ik anders op een gegeven moment naar zo'n gevaarlijk land toe zou gaan.''

Uiteindelijk hebben die boeken Oz' lot toch bepaald. ,,Een verhaal van liefde en duisternis bevat één echte liefdesgeschiedenis en die gaat over boeken'', zegt hij lachend. ,,Boeken die mijn leven hebben beïnvloed, omdat we al die grote schrijvers in huis hadden. Dat ik nu een beroemd schrijver ben geworden zou mijn ouders met trots hebben vervuld.''

Oz' vader schreef zelf ook een boek, De novelle in de Hebreeuwse literatuur. Het leek voorbestemd een winkeldochter te worden. Dagelijks ging Arjee Klausner naar de boekhandel om te zien of er al een exemplaar was verkocht. Hij raakte steeds teleurgestelder, totdat hij op een dag juichend thuiskwam: alledrie de exemplaren in de boekwinkel waren weg en er werd bijbesteld. Een paar dagen later zag Amos de drie verkochte exemplaren liggen bij een vriend van zijn vader, die ze uit medelijden had aangeschaft. Een mooiere illustratie van een mislukt leven kun je niet verzinnen.

Het lot van Arjee Klausner werd ook bepaald door diens oom Josef, een ijdele hoogleraar Hebreeuwse literatuur die al in 1919 naar Palestina was geëmigreerd. Hij durfde zijn briljante neef niet als assistent aan te nemen uit angst van nepotisme te worden beschuldigd. Met zijn boek Van Jezus tot Paulus, waarin Jezus als een jood werd neergezet die helemaal niet van plan was een nieuwe religie te stichten, verwierf hij wereldfaam. ,,Het is nog altijd een geweldig boek, een groots werk'', zegt Oz erover met gepaste trots. Minder te spreken is hij, als een van de oprichters van de Vrede Nu-beweging, over de radicale opvattingen van zijn vader en oudoom. ,,Ze waren beiden naïeve, anachronistische zionisten. Ze leefden in de negentiende eeuw en dachten dat de Arabieren dolblij zouden zijn als de joden hun klinieken, irrigatiesystemen en scholen op hun land zouden neerzetten. Het tegendeel bleek het geval, maar het kwam niet in hun hoofd op dat de Arabieren er heel anders over dachten dan zij. Met de ontruiming van de Gazastrook, zoals die onlangs plaatsvond, had mijn vader nooit ingestemd. Nu is het misschien iets goeds, zou hij hebben gedacht, maar over 35 jaar wordt het een drama...

,,Na mijn moeders dood ben ik van huis weggelopen om met die conservatieve wereld te breken. Maar ook nadat ik me later weer met mijn vader had verzoend, bleven we ruziemaken over politiek. Dat was onze voornaamste gespreksstof. Over mijn moeder spraken we nooit, dat was te pijnlijk, voor ons allebei.''

In de laatste vijftig bladzijden van Een verhaal van liefde en duisternis beschrijft Oz stukje bij beetje de psychische ondergang van zijn moeder. Het is als het afpellen van een ui, waarbij een steeds sterkere geur tevoorschijn komt. Een geur die bladzijde na bladzijde toeneemt en de lezer naar de keel grijpt alsof hijzelf krankzinnig aan het worden is. Een psychose die bijna parallel loopt aan de ontwikkelingen in de jonge joodse staat. ,,Mijn moeders lot was verweven met dat van Israël. Ze ging dan ook ten onder aan haar eigen emoties en de geschiedenis van dat land. Geschiedenis is nu eenmaal geen droge opsomming van feiten, maar een verzameling emoties tussen vaders, moeders, kinderen. Ik heb die symbiose niet bewust zo geconstrueerd in mijn boek, het is vanzelf zo gegroeid tijdens het schrijven.''

`Een verhaal van liefde en duisternis' (vertaald door Hilde Pach) is verschenen bij uitgeverij De Bezige Bij, €29,90

    • Michel Krielaars