Eva en Adam kwamen samen

De omgang tussen mannen en vrouwen is altijd een van de grootste bronnen van onbegrip en afkeuring tussen verschillende volken en culturen. Al in de Middeleeuwen sprak een Arabische edelman zijn verbazing uit over de reactie van een Europese kruisvaarder die zijn echtgenote met een collega in bed aantrof: de schurk kwam er met een fikse waarschuwing vanaf. Voor moslims bewijst zo'n voorval dat Europese mannen geen respect hebben voor hun vrouwen en geen eergevoel kennen. Omgekeerd heeft men in Europa nooit waardering kunnen opbrengen voor de manier waarop moslimmannen de eer van hun vrouwen beschermen. Segregatie en sluiering zijn altijd als een teken van onderdrukking beschouwd.

Hoewel er al vaak op is gewezen dat de beperking op de bewegingsvrijheid van vrouwen eerder een culturele dan een religieuze kwestie is, wordt ze toch vaak toegeschreven aan het geloof en de koran. Maar in hoeverre is dat terecht?

In haar boek De koran en de vrouw onderzoekt de Amerikaanse moslima Amina Wadud de vraag of de voorschriften voor vrouwen die in veel islamitische gemeenschappen worden aangehouden, kunnen worden gelegitimeerd met een verwijzing naar de koran. Ondersteunt dat boek de sterk patriarchale traditie binnen de islam, of berust die traditie op een onjuiste interpretatie van de bronnen? Wadud betoogt dat alle gangbare koraninterpretaties van mannen afkomstig zijn en bovendien dateren uit een tijd die uitgesproken vrouwvijandig was. In De koran en de vrouw probeert zij een methode te ontwikkelen die de interpretatie van de koran vanuit een vrouwelijk perspectief mogelijk maakt, met het doel aan te tonen dat een correcte lezing van de openbaring niet tot vrouwenonderdrukking, maar juist tot de emancipatie van vrouwen zou moeten leiden. Daartoe moeten de klassieke interpretaties natuurlijk wel enigszins worden losgewrikt. Dat doet Wadud allereerst door de de koran en de hadieth, de overleveringen over het leven van de profeet, in hun historische context te plaatsen. De koran bevat zowel algemene principes als voorschriften die op de historische omstandigheden van de Arabieren in de zevende eeuw zijn toegespitst. Door middel van een schifting en analyse van regels en geboden zou kunnen worden vastgesteld welke voorschriften ook in deze tijd nog geldig zijn en welke niet. Verder neemt Wadud het westerse theoretische idee over dat geen enkele tekst op een definitieve, objectieve manier kan worden geïnterpreteerd. Er zullen altijd subjectieve, tijdgebonden zienswijzen blijven.

Spiritueel gelijk

Een ander argument tegen de traditionele methoden van koranexegese is dat uitleggers geneigd zijn verzen systematisch uit hun verband te lichten. Voor God zijn man en vrouw in spirituele zin gelijk: biologische verschillen leiden niet tot een ontologisch onderscheid of een hiërarchische verhouding. Volgens Wadud zegt de koran dat vrouwen aan God moeten gehoorzamen, ook als dat zou betekenen dat zij tegen de wil van hun vader of echtgenoot moeten ingaan. Als er specifieke mannen- en vrouwenrollen worden genoemd, gaat het om aanwijzingen die aan de historische situatie gekoppeld zijn en nu hun geldigheid hebben verloren.

De benadering van Wadud wordt verder uitgewerkt in Believing women in Islam: unreading patriarchal interpretations of the Quran, van de Pakistaanse moslima Asma Barlas. Net als Wadud benadrukt Barlas dat de patriarchale traditie in islamitische samenlevingen niet op het geloof berust. In de islam is God een absolute abstractie, die geen eigenschappen, uiterlijk of geslacht bezit. Het patriarchale godsbeeld dat in de joodse en christelijke tradities tot zoveel misogynie heeft geleid, is in de islam dan ook afwezig. Volgens de koran is Eva gelijktijdig met Adam geschapen en is zij niet verantwoordelijk voor de zondeval. Daarom is de islam van de monotheïstische religies het meest geschikt als bron van emancipatie. Dat patriarchale interpretaties toch gemeengoed zijn geworden, is te wijten aan middeleeuwse exegeten en het corpus van de hadieth, dat de ware betekenis van de koran aan het oog onttrekt.

Verfijnder

Barlas' methode is iets verfijnder en systematischer dan de studie van Wadud. Zij bespreekt een groot aantal koranverzen die altijd worden geciteerd als het om de positie van vrouwen gaat en ontkracht de traditionele interpretaties. Over het sluieren van vrouwen betoogt zij bijvoorbeeld dat de betreffende regels vrouwen alleen oproepen tot bedekking om zich van ongelovige vrouwen te onderscheiden, zodat duidelijk is dat zij niet voor de algemene huwelijksmarkt beschikbaar zijn. In een islamitische samenleving is sluiering dan ook niet verplicht en zelfs enigszins paradoxaal. De redeneringen van Barlas zijn over het algemeen interessant en overtuigend, maar niet in alle gevallen. Met betrekking tot het vers waarin het mannen wordt toegestaan hun vrouw te slaan geeft zij ruiterlijk toe dat zij geen `emancipatoire interpretatie' heeft.

De boeken van Wadud en Barlas zijn vooral van belang omdat de schrijfsters zichzelf expliciet presenteren als moslima's, die in hun betoog de begrenzingen van het geloof in acht nemen. Daarmee willen zij vermijden dat zij al bij voorbaat worden veroordeeld als aanhangers van het westerse feminisme. Volgens veel moslims is het feminisme erop uit seksuele promiscuïteit te verspreiden en de positie van het gezin te ondermijnen. Voor moslimvrouwen die aan hun geloof willen vasthouden en toch naar emancipatie streven, blijft er maar een smalle marge over tussen verzet tegen de traditionele patriarchale cultuur en afwijzing door de eigen gemeenschap. In veel gevallen heeft een versterkt beroep op het geloof dan ook een bevrijdende werking, omdat vrouwen daarmee hun positie binnen de gemeenschap veiligstellen en omdat het gevaar van westerse ongelovige invloeden zo beperkt wordt. Vandaar dat veel moslima's het dragen van een hoofddoek als een vorm van emancipatie zien: het lijkt de enige manier om zich aan zowel patriarchale als antireligieuze feministische druk te ontworstelen en een eigen koers te kiezen.

Amina Wadud: De koran en de vrouw; herlezing van een heilige tekst vanuit een vrouwelijk perspectief. Bulaaq, 240 blz. €16,50

Asma Barlas: Believing women in Islam: unreading patriarchal interpretations of the Quran. University of Texas Press, 254 blz. €22,72

    • Richard van Leeuwen