Afscheid van kroonjuwelen valt Polen zwaar

De Nederlandse verzekeraar Eureko ligt nu al vijf jaar met de Poolse staat overhoop over de zeggenschap in het miljoenenbedrijf PZU. De Polen hebben spijt van de verkoop, want wie PZU controleert, heeft iets uit te delen: geld en banen. Privatisering gaat moeilijk samen met nationale trots.

Hij heeft Polen eindelijk bij de strot. Maar Ernst Jansen doet daar geen moment triomfantelijk over. Integendeel: de Nederlander wil de vredespijp roken, de plooien gladstrijken, vrienden maken. Het liefst zo snel mogelijk.

De topman van verzekeringsconcern Eureko, in Nederland bekend onder de naam Achmea, is al vijf jaar met de Poolse staat verwikkeld in een titanenstrijd om de Poolse nationale verzekeraar PZU. Vorige maand oordeelde een internationale arbitragecommissie dat Eureko ,,schandelijk'' en ,,schokkend'' is behandeld. Het armlastige Polen hangt een spectaculaire schadeclaim boven het hoofd, naar verluidt van 1 miljard euro. Daarover wil Jansen alleen zeggen: ,,Het is jammer dat het zover heeft moeten komen.''

Deze `PZU-affaire' heeft Polen internationaal bij investeerders een slechte naam bezorgd. Zij maakt pijnlijk duidelijk dat Poolse politici maar al te graag staatsbedrijven willen verkopen, maar er vervolgens niet echt afscheid van kunnen nemen. Eureko kocht in 1999 (samen met een partner) 30 procent van PZU en kreeg zwart op de wit de toezegging dat het binnen enkele jaren volledige controle zou krijgen over de Poolse verzekeraar. Maar die belofte werd gebroken, verschillende keren zelfs. Privatiseringen blijken in Polen een gevoelige snaar te raken en pattriotistische gevoelens op te roepen die moeilijk te rijmen zijn met de wetten van de nieuwe markteconomie. De internationale arbiters hebben de Poolse staat nu bevolen om alsnog het contract uit te voeren.

In vijf jaar tijd heeft Jansen, die in PZU's raad van commissarissen zit, in totaal acht Poolse ministers van Schatkist (die over privatiseringen gaan) voorbij zien komen. Met sommige ministers leefde Eureko op voet van oorlog. Zo werden Eureko-mensen zelfs door de bewakingsdienst uit het PZU-gebouw in Warschau gezet. Met de huidige minister, Jacek Socha, kan Jansen het goed vinden, maar Socha is op weg naar de uitgang. Aanstaande zondag kiezen de Polen een nieuw parlement en de zittende (sociaaldemocratische) regering stevent af op een grote nederlaag. Minister nummer 9 is op komst.

De machtswisseling komt op een vervelend moment. Met Socha aan het roer was er grote kans op verzoening: hij had eind vorig jaar al een compromis bereikt met Eureko, maar dat werd toen nog gedwarsboomd door het Poolse parlement. Met wéér een nieuwe minister van Schatkist is het voor Eureko maar afwachten hoe de relaties zullen zijn. De voortekenen zijn niet gunstig: de twee rechtse partijen die de verkiezingen zondag vrijwel zeker zullen winnen hebben een grote rol gespeeld in het verzet tegen Eureko.

In 1999 kon Eureko nog niet bevroeden dat het in een langdurige politieke storm zou belanden. In dat jaar betalen Eureko en diens Poolse partner BIG 700 miljoen euro voor een belang van de 30 procent in PZU, twee keer zoveel als verwacht door de Poolse regering. De toenmalige minister van Schatkist noemt het ,,de beste deal uit mijn leven''. Maar het jaar daarop hebben de Polen spijt van de privatisering. In politieke wandelgangen wordt neerbuigend gedaan over Eureko, dat internationaal maar een kleine speler zou zijn. Dat het Eureko consortium met zijn 30 procent toch de helft van PZU's commissarissen mag benoemen, wekt verontwaardiging.

Het behoud van PZU voor Polen wordt een kwestie van nationale trots. Politici bieden tegen elkaar op om hun patriottisme in deze te bewijzen. Eureko moet inschikken of vertrekken. Voor de politiek staan belangrijke machtsmiddelen op het spel: geld en banen. Wie PZU controleert, heeft iets uit te delen. PZU is de grootste verzekeraar van Polen en van Centraal- en Midden-Europa. Dat de bedrijfswinst na de privatisering een snel stijgende lijn vertoont, is olie op het vuur.

De Poolse regering houdt de rug niet recht. De elkaar in rap tempo opvolgende ministers van Schatkist voeren ieder weer een heel ander beleid. In 2000 vraagt de toenmalige minister aan de Poolse rechter om annulering van het contract, de volgende minister haalt in 2001 de banden met Eureko weer stevig aan, de daaropvolgende maakt dat in 2002 weer ongedaan. Ondertussen stapelen de beschuldigingen zich op tegen Eureko. Zo zou het bedrijf onder één hoedje hebben gespeeld met ABN Amro, de bank die de Poolse staat destijds adviseerde over de verkoop van PZU. En er zou smeergeld zijn betaald, om een veel te lage prijs te kunnen bedingen. ,,Het adagio van Goebbels `als je maar genoeg modder gooit, blijft er altijd wel wat hangen' is waar'', zegt Ernst Jansen hier nu over. ,,Er is ons ook verweten dat we in 1999 vijf dagen eerder voor ons belang in PZU hebben betaald dan afgesproken. De deal zou daarom niet geldig zijn. Het is eigenlijk te kinderachtig voor woorden.''

Eind 2002 is Eureko's geduld op. Het kondigt aan dat het om internationale arbitrage zal vragen, zich beroepend op een Pools-Nederlands verdrag uit 1992 over de bescherming van investeringen. Wanneer in 2004 duidelijk wordt dat Polen de arbitrage zeker zal verliezen, komt er weer beweging in de zaak. Het compromis met Socha komt er: Eureko ziet voorlopig af van een meerderheid in PZU als de Poolse staat dat ook doet.

Maar een opgewonden parlement komt in opstand en besluit een eigen onderzoek te openen naar de privatisering. Deze PZU-commissie maakte vorige week zijn conclusies bekend, een maand nadat – door Polen erkende – arbiters Eureko volledig in het gelijk stellen. Volgens de parlementariërs moet en kan de privatisering worden teruggedraaid. Van de arbitrage hoeft Polen zich niets aan te trekken, zeggen zij. Polen kan in deze alleen maar verantwoording afleggen aan een Poolse rechter. De paar oud-ministers die Eureko ter wille zijn geweest, moeten worden vervolgd, vindt de commissie: zij hebben het staatsbelang geschaad. De commissieleden oordelen unaniem, een zeldzaamheid in de Poolse politiek.

,,Wij zijn het slachtoffer van een politieke brand, die moeilijk te blussen zal zijn door wat voor regering dan ook'', zegt Jansen. ,,Wij zijn politiek neutraal. Wij hebben nooit ook maar enige politieke affiliatie gezocht. Dat was ook niet mogelijk geweest, want zelfs binnen partijen zijn de meningen sterk verdeeld. Er is een groep mensen die begrijpt dat de arbitrage niet zomaar opzij kan worden geschoven. In de uitspraak worden woorden gebruikt die je niet vaak tegenkomt in de rechtspraak, zoals ,,schokkend'' en ,,schandalig''. Één troost: de arbitrage is bindend en de volgende regering zal deze kwestie hoe dan ook moeten oplossen.''

Vanwege die dreigende schadeclaim?

,,Niet alleen daarom. Er is gewoon een geldig contract. Dat is nu onherroepelijk vastgesteld door de arbitragecommissie. Het besluit om PZU te privatiseren is in 1999 genomen, door Polen zelf, nota bene met steun van het toenmalige parlement. Wij hopen dat de procedure (voor het vaststellen van de schade, red.) niet helemaal hoeft te worden afgemaakt en dat we daarvoor tot een oplossing komen. Die schadeclaim is sneu, want wij hebben een vete met de Poolse politiek, niet met de Polen. De gewone Pool is op dit moment net zo goed slachtoffer van zijn politici als wij. Al die opeenvolgende ministers wisten dondersgoed dat die overeenkomst met ons rechtsgeldig was, niet opgezegd kon worden en uitgevoerd moest worden. Toch is met alle mogelijke middelen geprobeerd om ons te ontmoedigen, met soms onoorbare middelen. In het begin werd gewoon geprobeerd om ons weg te jagen.''

De parlementaire commissie trekt hele andere conclusies.

,,De PZU-commissie heeft tot drie keer toe ons aanbod afgewezen om te komen getuigen. Waarom? Omdat ze natuurlijk niet willen dat iemand komt en een simpel verhaal houdt, over een contract dat getekend is. Wij hebben nooit iets onoorbaars gedaan en zijn volledig bereid om ons te verantwoorden. We hebben alle correspondentie met betrekking tot de privatisering – met de ministers, met de premiers – al vrij snel openbaar gemaakt, omdat de beschuldigingen krankzinnige vormen begonnen aan te nemen. Wij zijn helemaal transparant, alles staat op onze website.''

Vindt u het eigenlijk nog wel leuk in Polen?

,,Wij hebben geweldige ervaringen met hardwerkende en ambitieuze Polen. Dit land heeft een grote toekomst, daarvan ben ik overtuigd. Helemaal nu het deel uitmaakt van de Europese Unie, waaruit Polen ontzaglijk veel voordeel zal halen. PZU wordt vaak omschreven als `Eureko's probleem in Polen', maar als je kijkt naar de bijdrage van het bedrijf aan de winst van onze holding, is het moeilijk om gedeprimeerd te zijn. Het conflict is natuurlijk ook zo opgelopen omdat PZU een goed bedrijf is. Als PZU een verlieslatende, rookbrakende fabriek was, dan was het geen probleem geweest. Dan zou van ons zijn geëist dat we onze plicht als aandeelhouder doen. Maar PZU blijkt een buitengewoon winstgevend bedrijf te zijn. Het heeft een hele sterke positie in de markt, die is gehandhaafd ondanks alle problemen. PZU heeft de helft van de Poolse markt in handen. De Poolse markt is de helft van de Midden-Europese. Wij verzekeren de pensioenen van mensen over dertig of veertig jaar. Dus wij kunnen best een paar regeringen wachten totdat dit probleem is opgelost.''

De lijst met verwijten aan Eureko is lang. U zou onder meer een te lage prijs hebben betaald voor PZU.

,,Onzin. In 1999 kwam PZU nog maar net uit de problemen, het bedrijf was volgens velen ten dode opgeschreven. Een privatiseringspoging twee jaar eerder was mislukt. Toen durfde niemand een bod te doen. Wij boden in 1999 ruim twee keer zo veel als waarop was gerekend. Het ging om meer dan een miljard echte Nederlandse guldens, op een moment dat Polen nog niet eens EU-lid was. De Poolse staat eiste dat de naam en het logo van PZU ongewijzigd bleven. Dat was voor ons geen probleem, want wij werken altijd met lokale `merken'. In het verzekeren zit een hoop inertie en wij geloven daarom in bedrijven die al een positie hebben. Wij hebben geen one-brand-policy. Dat maakte ons in Poolse ogen denk ik ook heel aantrekkelijk. Ons bod was bovendien gewoon het hoogste, het zat zo'n 10 procent boven het volgende. We werden voor gek verklaard.

,,Nu is het bedrijf veel meer waard dan wat wij toen hebben betaald. Maar ja, dat is achteraf makkelijk praten. De waardestijging van PZU is wel bijzonder, want er zijn maar weinig verzekeraars die vandaag meer waard zijn dan vijf jaar geleden, als gevolg van `11 september' en de situatie op de beurs.''

Zondag zijn er verkiezingen. De zittende sociaaldemocraten zullen volgens alle peilingen verliezen en worden vervangen door rechtse partijen, die in het verleden niet aardig zijn geweest voor Eureko. Gaat u nog snel een compromis sluiten met deze regering?

,,Nee. Wij hebben onze les geleerd. In 2001 lag kort voor de verkiezingen dat jaar een oplossing op tafel, die door de volgende regering werd weggeveegd. We wachten dit keer tot na de verkiezingen. In 2001 hebben we overigens overlegd met de mensen die vrijwel zeker aan de macht zouden komen. Zij bezwoeren ons dat ze de verplichtingen van hun voorgangers zouden nakomen. Wij meenden goed geïnformeerd te zijn over de politieke situatie. Dat waren we niet.

,,Overigens geloof ik niet in het onderscheid tussen links en rechts in Polen. Het draait hier vooral om persoonlijke vetes en belangen en die overschrijden de partijgrenzen. Ik heb soms de indruk dat Poolse politici dossiers over elkaar bijhouden en daar op het gewenste moment uit citeren. In dit land redt iedereen zichzelf. Als je kijkt naar de geschiedenis van het land, is het allemaal wat begrijpelijker. De Polen zijn talloze keren onder de voet gelopen en koesteren daarom wantrouwen naar centrale overheden en naar het buitenland. De Poolse bankwereld is al voor 80 procent in buitenlandse handen. Dat men zich dan over verdere privatiseringen op het achterhoofd krabt, kan ik me goed voorstellen. Als je dat maar doet voordat je met privatiseren begint.''

Eureko wordt in Polen vaak getypeerd als een klein bedrijf. Heeft de Poolse politiek u onderschat?

,,Ik denk dat in politiek een aantal mensen zichzelf in slaap gesust hebben met de gedachte dat een bedrijf toch niet kan winnen van een overheid. En dan is het misschien wel een wat ruw ontwaken.''

Wat zegt u tegen investeerders die overwegen om in Polen te investeren?

,,U bent eigenlijk al te laat.''