Fosfaat is dé vijand van biodiversiteit

Niet stikstofverontreiniging, maar ongewenste fosfaatbemesting is de belangrijkste boosdoener die zeldzame plantensoorten van arme grondsoorten als parnassia, zonnedauw en orchideeën bedreigt.

Dat schrijft de Utrechtse milieudeskundige prof.dr. Martin Wassen vandaag, samen met collega's van Zwitserse, Duitse en Russische onderzoeksinstituten in het Britse wetenschapstijdschrift Nature.

Van meren, sloten en ander oppervlaktewater was wel bekend dat fosfaatverontreiniging de belangrijkste boosdoener is. Fosfaat komt in het oppervlaktewater uit afgespoelde mest, gier en uit huishoudelijk en industrieel afvalwater. In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw zorgden ze voor verstikkende algengroei in Nederlands oppervlaktewater. De Nederlandse waterzuiveringsinstallaties kregen rond 1980 een zuiveringstrap die ook fosfaat verwijdert. En wasmiddelen werden fosfaatvrij. Dat pakte goed uit voor de kwaliteit van het oppervlaktewater.

Wassen zette het nu gepubliceerde onderzoek op samen met dr. Harry Olde Venterink die inmiddels aan de Eidgenössische Technische Hochschule in Zürich werkt. ,,Het was een puur wetenschappelijk experiment, eigenlijk om de grote invloed van stikstof op de soortenrijkdom van ecosystemen op het land te bewijzen,'' zegt Wassen. ,,We selecteerden op dezelfde breedtegraad, van Nederland en België tot in Siberië, natte en vochtige terreintjes.'' In dat lange traject door Europa neemt de jaarlijkse stikstofneerslag af van ongeveer 50 kilo stikstof per hectare per jaar in Nederland tot 5 kilo in Oost-Europa. Op 274 van die terreintjes stelden de onderzoekers de rijkdom vast van planten die in Nederland en België inmiddels op de Rode Lijst van bedreigde soorten staan. ,,Tot onze verrassing kwam daar uit dat in veel terreintjes een laag fosfaatgehalte het belangrijkst is voor de soortenrijkdom'', zegt Wassen.

Stikstof dwarrelt vanuit de lucht in natuurgebieden neer. De belangrijkste bronnen zijn het verkeer, de industrie en de landbouw. De fosfaatbelasting komt vooral van de landbouw. Het fosfaat sijpelt de natuurgebieden in via oppervlakte- en grondwater. Wassen wijst erop dat het beleid in de EU helemaal gericht is op stikstof. ,,De beschermende maatregelen, bijvoorbeeld het verbod om in een straal van 1500 meter rond een kwetsbaar natuurgebied intensieve landbouw te bedrijven, voldoen dan ook niet. Voor de fosfaatbelasting moet je kijken naar het oppervlaktewater en vooral de loop van het grondwater. Erg veel fosfaat in grondwater is tientallen jaren onderweg naar natuurgebieden.''