Fiscale hervorming die we niet mogen missen

Deze tijd vergt een verschuiving van de belastingdruk: minder gericht op werken en op investeren en meer gericht op consumptie. In Amerika hebben ze dat begrepen, maar Nederland blijft achteruitkijken, met alle nadelige gevolgen van dien, signaleert Auke Leen.

Op fiscaal gebied biedt de deze week bekendgemaakte miljoenennota weinig nieuws. De principes zijn bekend. Lagere tarieven moeten worden gekocht met bezuinigingen en ook hogere inkomens moeten er fiscaal op vooruitgaan. Een moeizame en kostbare weg. Keer op keer komen benadeelde groepen in het geweer zoals onlangs nog bij het afschaffen van het grijze kenteken voor een lagere vennootschapsbelasting. Dat ook een miljonair zijn kinderen naar de gesubsidieerde kinderopvang brengt, is in dit verband absurd te noemen.

In Amerika willen ze het anders aanpakken. Daar komt een door president Bush ingestelde commissie met haar voorstel het fiscale stelsel te hervormen. De laatste grote belastinghervorming was in 1986: aftrekposten werden ingewisseld voor een lager tarief. Dat gebeurde heel tactisch door in één keer de te schrappen aftrekposten en een veel lager tarief op tafel te leggen. Het accent kwam daardoor zelfs voor belangengroepen te liggen op dat aantrekkelijke tarief. Maar de tijden veranderen. Wat toen een nationale, industriële op looninkomens georiënteerde maatschappij was, is nu een mondiale, op diensten en op inkomsten uit bezit gebaseerde maatschappij.

Hoe moet een belastingstelsel voor de toekomst eruitzien? Het dient te activeren tot werken en tot investeren, zoals Alan Greenspan, de voorzitter van de het stelsel van Amerikaanse centrale banken, voor de commissie beklemtoonde. De maatschappij vergrijst. Er is behoefte aan productieve werkers met moderne gereedschappen. De oplossing is een verschuiving van de belastingdruk: minder gericht op werken en op investeren en meer gericht op consumptie. De loonbelasting immers is niet alleen een opbrengst voor de overheid maar ook een (afschrikwekkende) prijs die je moet betalen om te mogen werken. Zoals een paar eeuwen geleden de belasting op kranten al werd omschreven als een tol op het schrijven en denken.

Is die verschuiving niet een vorm van omgekeerd progressief belasten? Een arme consumeert zijn hele inkomen en betaalt daardoor naar verhouding veel belasting. Inderdaad, maar ook van de huidige progressie in ons belastingstelsel moeten we ons niet te veel voorstellen. In het beste geval betalen we allemaal proportioneel hetzelfde. Hoge tarieven werken niet. Destijds zongen de Beatles al een liedje met als titel `De Belastingman'. Het hoogste tarief in de inkomstenbelasting in Groot-Brittannië was 90 procent. Toen het hun plotseling goed ging, hadden ze dat tarief moeten betalen. Maar dat gebeurt je één keer. Wat wel uit onderzoek blijkt, is dat na iedere forse tariefsverlaging de rijken een groter deel betalen van de totale belastinginkomsten. Bovendien, om toch enige progressie in de belastingen aan te brengen, krijgen in de VS de echt lage inkomens ter compensatie een belastingteruggave.

Hoe kan men zich aan die progressieve tarieven onttrekken? Voor mensen in loondienst is het wel of niet betalen van belasting en hoeveel, geen optie. Al voordat ze hun loon in handen krijgen, hebben ze een vastgesteld bedrag betaald. Voor andere bronnen van inkomen en voor zelfstandigen is betalen en hoeveel veel meer een optie. Zo liet Bush zich destijds als mede-eigenaar van de Texas Rangers voor zijn werk voor deze honkbalclub niet in loon uitbetalen, maar in de vorm van winst op een investering, met een veel lager belastingtarief.

De manier bij uitstek om minder belasting te betalen, is het betalen van belasting uit te stellen. Het bedrag groeit belastingvrij en vervolgens wordt op een veel later tijdstip met door inflatie aangetaste euro's slechts een schijntje van het oorspronkelijke bedrag betaald. Een beetje voetballer richt zijn eigen investeringsmaatschappij op waar zijn inkomen naar toe gaat en hij betaalt slechts belasting over het zakgeld dat hij zichzelf toekent.

Een ander voordeel van die verschuiving is dat het belastinggedrag van de overheid voorspelbaarder wordt, ook een gedachte van Greenspan. Er is al onzekerheid genoeg in de wereld. Van de regelingen in de inkomsten- en vennootschapsbelasting moet je maar afwachten hoe ze er in de toekomst uitzien. Als een dief in de nacht regels wijzigen, zoals in Nederland wel gebeurt, is dan niet meer nodig.

In die verschuiving naar het meer belasten van de consumptie staan de VS niet alleen. Ook de CDU/CSU in Duitsland heeft plannen in die richting.

Als die plannen werkelijkheid worden, zijn voor Nederland de rapen pas echt gaar. Want een ander voordeel van het belasten van consumptie is dat alle export door de lagere belastingen op lonen en investeringen – en dus lagere productiekosten – goedkoper wordt. Op de wereldmarkt concurreren we vooral met die landen!

Kortom, een verschuiving die lood om oud ijzer lijkt, je gaat er immers niet op vooruit (je loon gaat omhoog maar de prijzen dito), geeft naast een prikkel om te werken ook grote voordelen voor de export.

Terwijl Nederland de belastinghervorming van een voorbije maatschappij uitvoert, worden elders – met groot gevaar voor Nederland – de activerende fiscale bakens voor de toekomst op tijd verzet.

Dr. Auke Leen is als universitair docent verbonden aan het fiscaal-economisch departement van de Universiteit Leiden.

    • Auke Leen