Politiek Kiev danst rond leeg graf

De zaak-Gongadze is al vijf jaar de kern van een niet eindigende politieke crisis in Oekraïne. Die crisis is na het aantreden van `oranje president' Joesjtsjenko allerminst voorbij.

In een mortuarium in Kiev staat een zwarte doos in de koeling met een lichaam zonder hoofd. Eigenlijk is het meer een skelet met wat flarden vlees, zegt moeder Lesia Gongadze.

Vijf jaar geleden werd haar toen 31-jarige zoon, onderzoeksjournalist Grigori Gongadze, in een politiewagen geduwd, in elkaar geslagen, gewurgd met een broekriem, overgoten met benzine, in brand gestoken en begraven. Kort daarna werd het lichaam opgegraven, onthoofd, met zuur bewerkt en herbegraven in een bos bij Kiev. Daar werd het gevonden. Oekraïense, Zwitserse en Duitse experts stellen dat het lichaam van Gongadze is.

Het lichaam is al vijf jaar lang het centrum van een politieke maalstroom. Deze week beschuldigt een parlementaire onderzoekscommissie toenmalig president Koetsjma ervan de ontvoering te hebben gelast, zij het niet noodzakelijkerwijs de moord. De pas ontslagen ex-premier Joelia Timosjenko beticht `mensen rond' de huidige president Joesjtsjenko ervan het onderzoek te saboteren. Misschien omdat Koetsjma bij zijn aftreden amnestie heeft bedongen, misschien omdat machtige politici betrokken zijn.

Socialistenleider Moroz onthulde vrijdag, vijf jaar na de moord, een marmeren kruis voor Gongadze. Die avond vormden honderden betogers met kaarsen een menselijke keten in Kiev. Als ze leuzen tegen Joesjtsjenko roepen, grijpt de ordedienst in. ,,Dit is geen moment voor politiek'', sissen ze. Gongandze's moeder Lesia heeft genoeg van het carnaval. ,,Het is immoreel een kruis op een leeg graf te zetten. Het is immoreel zoals iedereen mijn zoon gebruikt. Ik haat ze, die politici die rond zijn lege graf dansen. Ik walg van ze.''

Gongadze is een symbool. Zijn moord leidde in 2000 een crisis in die jaren voortsudderde en afgelopen winter culmineerde in de Oranje Revolutie. Gongadze was hoofdredacteur van internetkrant Oekrainskaja Pravda, gespecialiseerd in corruptie-affaires. Op 14 juli 2000 meldde hij zich bij het openbaar ministerie. Onbekenden bedreigden hem op straat, hij ontving sinistere telefoontjes en werd geschaduwd. Twee maanden later verdween hij. Tot zover niets ongewoons: sinds 1991 zijn in Oekraïne elf journalisten vermoord en honderden gemolesteerd of bedreigd.

Wat zijn zaak uniek maakt, zijn de `Koetsjma-tapes' die socialistenleider Moroz in november 2000 presenteerde. Op de tapes tiert president Koetsjma over de `schaamteloze' Gongadze en eist hij actie. Politieminister Kravtsjenko verzekert de president dat hij de journalist laat schaduwen: ,,We hebben tijd nodig, daarna slaan we toe en doen we wat u wilt.'' De tapes veroorzaakten een schokgolf. Oekraïne hoorde zijn president vloekend als een tractorchauffeur opdracht geven tot ontvoering, censuur, diefstal, stembusfraude en illegale wapenhandel. Koetsjma ontkende dat het zijn stem was, nu houdt hij slechts staande dat de tapes bewerkt zijn.

Zo was er een lijk, een tape en een schandaal. Justitie moest de zaak wel onderzoeken, maar volgde gretig elk dwaalspoor. Achter de rookgordijnen stierven intussen getuigen. In augustus 2003 politieman Igor Gontsjarov, na een injectie met `waarheidsserum' penthanol. Gontsjarov claimde dat politieminister Kravtsjenko een doodseskader opdracht had gegeven voor de moord en droeg tweehonderd pagina's documenten over. Procureur-generaal Piskoen kon de arrestatie van de dader niet langer uitstellen: de vlak na de moord tot generaal gepromoveerde politieman Oleksej Poekach. Maar Poekach kwam prompt op borgtocht vrij en dook onder, Piskoen werd weggestuurd.

Na de Oranje Revolutie zwoer de nieuwe president Joesjtsjenko dat hij de zaak tot de bodem zou uitzoeken. Piskoen werd herbenoemd, maar maakte opnieuw weinig haast. Op 2 maart liet de volgende schakel in de keten richting Koetsjma het leven. Politieminister Kravtsjenko werd gevonden met twee kogels in zijn hoofd. Zelfmoord, zo heette het: Kravtsjenko was die dag ontboden voor ondervraging en wellicht arrestatie. Hij liet een briefje achter: ,,Ik ben slachtoffer van de politieke intriges van president Leonid Koetsjma en zijn vrienden.'' Waarna procureur Piskoen de zaak-Gongadze min of meer opgelost verklaarde: hij had bekentenissen van drie hoge politiemannen die assisteerden bij de moord. Alleen dader Poekach ontbrak: hij bleek in Israël ondergedoken, tijdig getipt en weer op de vlucht geslagen.

De Koetsjma-tapes zijn ook een probleem. Als de originelen niet vrijkomen, zijn ze als bewijs onbruikbaar, maar de eigenaar werkt het onderzoek tegen. Die eigenaar is majoor Melnitsjenko, lid van Koetsjma's lijfwacht. Hij zegt de tapes uit patriottisme te hebben opgenomen met een verborgen microfoon in een divan – een onwaarschijnlijk verhaal. Eind 2000 vluchtte hij met achthonderd uur tape naar Tsjechië, daarna kreeg hij politiek asiel in de VS.

De hoofdvraag is waarom generaal Poekach het lijk van Gongadze opgroef en onthoofdde. Wilde hij indentificatie bemoeilijken, dan is het vreemd dat hij wel een ring en amulet op het lichaam achterliet. En wie gaf socialistenleider Moroz de tip waar het lichaam lag? Wie had belang bij een schandaal? Machtige zakentycoons in Koetsjma's gevolg en de Russische geheime dienst. Eind 1999 was Koetsjma herkozen als president die Oekraïne nader tot de EU zou brengen. Na de tapes sloegen voor Koetsjma in het westen alle deuren dicht, maar stonden die van het Kremlin wijd open. Hij wendde de steven naar Moskou.

Oljona Pritoela, hoofdredacteur van de internetkrant Oekrainskaja Pravda, weet niet meer zo zeker of Koetsjma haar vriend liet vermoorden. Misschien, zegt ze, legde iemand hem artikelen van Gongadze voor, nam zijn scheldkanonnades op, vermoordde Gongadze en maakte de tapes openbaar. Of wellicht gaf Koetsjma de opdracht wel en groef iemand Gongadze na het horen van de tapes op. Welk spel speelt Melnitsjenko? Is hij een held en patriot, zoals Pritoela eerst dacht? Een huurling? Een handelaar in kompromat die in een web is verstrikt waaruit hij niet kan ontsnappen? ,,Deze moord is pas opgelost als het hoofd van Grigori opduikt. Maar of dat ooit gebeurt? Pritoela bleef vrijdag, herdenkingsdag, gewoon thuis. ,,Met een fles wodka en een zakdoek.''

    • Coen van Zwol