Filosofische poetsvrouw zet huishouden op rijm

Ze is een filosofische poetsvrouw, de meid van de Zij die de hoofdpersoon is van Sally Potters nieuwste film Yes. Hoor wat ze zegt: ,,En, uiteindelijk, is het 't niet waard / Je probeert een tijdje om je leven schoon te maken. / Tevergeefs. Want alles wat je doet of laat horen / Is voor altijd daar. En laat zijn sporen. / Het is een kwestie van gezond verstand; / Er is niet zoiets als `niets aan de hand'. / Het is misschien maar heel, heel klein / Maar dan toch nog daar. Ik denk eens na / Dat `nee' niet bestaat. Er is alleen maar `ja'.''

En dan is ze nog alleen maar bezig het steriele huis van de Zij verder te kuisen. Het inspireert haar niet alleen tot bespiegelingen over het bestaan, maar ook tot hetzelfde jambische rijm waar de hele film in gesproken is. Vloeiende verzen waarvan de coupletten overigens even makkelijk over Eminem en Elvis als over meer existentiële zaken gaan.

Stiekem is de werkster zelf de hoofdpersoon in Yes, die Sally Potter na een tussenpoos van vier jaar maakte, na het niet in Nederland uitgebrachte The Man Who Cried en zo'n tien jaar na haar succesfilms Orlando en The Tango Lesson. Als een eenvrouws Grieks tragediekoor becommentarieert de werkster alles wat er in `haar' huis gebeurt. Zoals het falende huwelijk tussen Zij en haar echtgenoot een door Sam Neill gespeelde bleke Engelse politicus. En de komst van een Hij in het leven van Zij, een gevluchte Libanese chirurg die in Londen als kok werkt.

Sally Potter koos voor de liefdesgeschiedenis die zich dan ontspint een strenge, strakke vorm. Haar hoofdpersonen spreken niet alleen in verzen, in de symmetrische kaders en spierwitte decors. Zij kijken ook regelmatig de camera in. Wat dat betreft doet Potter van alles wat wijze filmmannen haar zouden ontraden.

Haar belangrijkste stijltroef is natuurlijk het doorbreken van de `vierde wand', het scherm tussen acteurs en toeschouwers. Dat deed zij al in Orlando, waarin het ontroerendste en meest kwetsbare beeld bestond uit een recht de camera in starende Tilda Swinton. In Yes heeft die blik in de camera soms iets samenzweerderigs, dan weer iets betrapts, en af en toe zelfs iets brutaals, waardoor juist de toeschouwer zich soms betrapt kan voelen.

De hele film is een laboratorium, waarin op een kunstmatige manier een leven is nagebootst, om iets over het leven in het algemeen te weten te komen. Niet verwonderlijk dus ook in dat kader dat Zij, mooi stoer-fragiel verbeeld door Joan Allen, het beroep van microbiologe heeft meegekregen. In haar reageerbuisjes probeert zij het bestaan in zijn kleinste elementen te ontleden. En weer heeft de werkster (Shirley Henderson) een antwoord klaar: stof zijt gij en viezigheid.

Yes is ondanks zijn affirmatieve titel geen film die zich één, twee, drie laat veroveren. Door de dwingende vormelementen lijkt het misschien alsof je er vooral met je verstand naar moet kijken. Maar dan blijft het genot wel heel ascetisch. Beter is het om emotioneel te reageren op die Hij en die Zij, die in de apocalyptische wereld van na 9/11 hun multiculturele liefde beleven. Want was daar, tussen die ineenstortende Twin Towers, nu ook niet juist de droom van broederschap en verdraagzaamheid uiteengespat?

Daar denkt Potter, getuige de titel van haar film, anders over. Het antwoord op de vragen van onze tijd is volgens haar niet `nee', maar `ja'. En als haar microbiologe de wereld in losse elementen heeft geanalyseerd, dan zal ze erachter moeten komen dat die deeltjes elkaar niet afstoten, maar aantrekken.

Liefde in tijden van politiek. Potter begon haar scenario te schrijven als reactie op de aanslagen op het World Trade Center, maar in het eindresultaat komen geen terroristen voor, noch extremistische moslims of oorlogszuchtige Amerikaanse presidenten.

Net zoals in al haar werk is Potter trouw aan het adagium dat het persoonlijke politiek is en vice versa. Haar liefdesgeschiedenis mag van alles betekenen. Ze is een schaakspel tussen wereldleiders, waarbij en passant de dood van het communisme in de vorm van een stervende tante wordt beweend. Maar ze is ook een oerdans, die tussen Hij en Zij.

Wie oog wil hebben voor de plotselinge passie van Zij en Hij, krijgt van Potter alle uithoeken van de menselijke ziel te zien. Die mag binnentreden in de broeierige slow-motion nachtscènes die diametraal tegenover de marmeren daglevens staan.

Maar ook daar geldt: dit is een film om geïnteresseerd tegemoet te treden. Want hij is en blijft wel vreemd, met die verzen en die geabstraheerde hoofdpersonen. Desondanks een film om `ja' tegen te zeggen.

Yes. Regie: Sally Potter. Met: Joan Allen, Simon Abkarian, Sam Neill, Shirley Henderson, Sheila Hancock, Samantha Bond. In: The Movies, Amsterdam; Lumière, Maastricht; Cinerama, Rotterdam; Louis Hartlooper, Utrecht.

    • Dana Linssen