Films aanprijzen met klaroenstoot

Expressionistische beelden, verzadigde kleuren en meesterlijk vertaalde titels. De affiches van Dolly Rudeman bij vooral zwijgende films hebben nog niets van hun wervende kracht verloren.

Zelden of nooit kreeg Dolly Rudeman de films waarvoor ze een affiche moest ontwerpen vooraf te zien. De aanplakbiljetten moesten al weken eerder in de bioscoop hangen, ver voordat de film zelf in Nederland was gearriveerd. ,,Ik krijg het scenario te lezen om het karakter te leren kennen van de held of de heldin'', zei ze in 1929, ,,en dan zenden zij mij soms een foto, waaruit ik de houding en de trekken leren kan. Het is heel moeilijk omdat alles gauw-gauw moet gaan; de tijd van aflevering is steeds zeer begrensd; bij ons is geen sprake van wachten op inspiratie.''

Dat het haar niettemin vaak lukte die films in één aansprekend beeld samen te vatten, blijkt uit de tentoonstelling Pionier van het Nederlandse filmaffiche, Dolly Rudeman (1902-1980) die vrijdagmiddag wordt geopend in de Affiche Galerij in Den Haag – en uit de gelijknamige monografie waarin bijna negentig vooroorlogse filmaffiches in hun volle kleurenpracht zijn afgebeeld.

Veel is over Dolly Rudeman niet meer bekend, maar haar werk heeft nog weinig van zijn wervende kracht verloren. Het dateert vooral uit de gloriejaren van de zwijgende film, toen elke filmimporteur nog zelf kon bepalen welke affiches er werden gemaakt, en toen zulk reclamewerk nog door kunstenaars werd ontworpen.

Wie ernaar kijkt, wil onmiddellijk de bijbehorende films zien – zo krachtig waren de klaroenstoten die ze tekende en schilderde. Gespierde mannengestalten die heldenmoed uitstralen, vrouwen met smartelijke of verleidelijke oogopslag en kluchtig uitvergrote komieken, meestal in kloeke close-ups, in het harde, hoekige expressionisme dat destijds in de mode was. ,,Het is flink, intelligent en levendig werk'', oordeelde het Algemeen Handelsblad in 1931.

Slechts een enkel plakkaat lijkt in hedendaagse ogen wat priegelig, en iets te veel hinkend op verschillende gedachten. Dolly Rudeman moest nu eenmaal laveren tussen de commerciële eisen van het bioscoopbedrijf en haar eigen artistieke ambities. En altijd had ze haast; langer dan twee tot drie dagen kon ze er nooit aan werken.

In totaal heeft ze er meer dan 250 gemaakt, van een ogenschijnlijk in graniet gekerfde Potemkin-affiche uit 1926 tot en met een naturalistisch gespannen Don Quichotte uit 1933. De rest van haar leven wijdde ze zich aan kalenders, porseleindecoraties en prentenboekjes. Haar filmjaren waren voorbij en verwijzen nu naar een voorgoed voorbije tijd. Het werk van Dolly Rudeman en haar collega's is allang overgenomen door anonieme ontwerpstudio's, en wordt internationaal gecoördineerd. Daar komt geen pionierswerk meer aan te pas.

Tentoonstelling in Affiche Galerij, tramtunnel Den Haag, 23/9 t/m 1/11. Monografie door Bastiaan Anink en Paul van Yperen, VK Projects/stichting Het ReclameArsenaal, €15.