`We kunnen het land niet overleveren aan de PvdA'

De fractievoorzitters van de drie regeringspartijen zijn het daags voor prinsjesdag met elkaar eens: dit hervormingskabinet pakt de problemen goed aan. En de kloof tussen politiek en burgers? ,,Een verbouwing geeft onzekerheid.''

Boris Dittrich (D66) heeft het over een verstandshuwelijk. Waarbij hij voorzichtig meldt dat verstandshuwelijken óók goede huwelijken kunnen zijn. ,,Je vraagt je immers ieder moment af of je het nog wel goed doet.''

Maxime Verhagen (CDA) is blij dat er ,,eindelijk een kabinet is dat noodzakelijke hervormingen doorvoert''. De derde aanwezige, VVD'er Jozias van Aartsen, is blij dat zijn partij niet meer met de PvdA, maar met het CDA regeert. Met deze partij, zegt hij, valt te praten over hervormingen. Hij wil na de verkiezingen van 2007 dan ook zeker doorregeren met het CDA en D66. Hij staat op en schenkt ,,nog een kopje christen-democratische thee''.

Halverwege de termijn van het tweede kabinet-Balkenende en aan de vooravond van prinsjesdag zitten de drie fractievoorzitters van de coalitiepartijen op uitnodiging van deze krant bij elkaar.

Ze zitten in de kamer van Maxime Verhagen. Een kamer waar ze elkaar de afgelopen twee jaar wel vaker troffen, vaak om problemen op te lossen waar het kabinet niet uitkwam. Of om plannen te maken om het regeringsbeleid te amenderen. In de wandelgangen wordt de kamer van Verhagen ook wel `het hart van de democratie' genoemd, omdat de drie er hun zaakjes regelen.

Vlak voor het zomerreces bijvoorbeeld, op woensdag 22 juni. Verhagen, Van Aartsen en Tweede-Kamerlid Bert Bakker (namens Dittrich) stelden in de discussie over de publieke omroep zonder tussenkomst van de verantwoordelijke staatssecretaris voor om de NPS af te schaffen. De dinsdagavond ervoor bereikten de fractievoorzitters overeenstemming over de WAO. Formatie-constructie, heet dat, analoog aan de onderhandelingen over een regeerakkoord. Dualisme, noemen de drie het zelf.

De fractievoorzitters kunnen het goed met elkaar vinden. De verhoudingen aan het begin van het nieuwe seizoen zijn goed, zeggen ze. Verhagen: ,,We weten elkaar te vinden ondanks de verschillen. De verhouding is zeer goed.''

Van Aartsen (luid lachend): ,,Zie je dat? Boris houdt zich maar even stil!''

Dittrich: ,,Nee hoor. We kennen elkaar natuurlijk al heel lang. Jozias heb ik jaren meegemaakt toen hij nog minister was. Met Maxime kwam ik in 1994 in de Tweede Kamer terecht. Wij zitten in het kabinet met behoud van eigen identiteit. Op hoofdpunten hebben we afspraken gemaakt.''

Hoe vaak spreekt u elkaar?

Dittrich: ,,Niet zo vaak hoor. Soms in de vergaderzaal, soms in de wandelgangen.''

Van Aartsen: ,,Jullie begonnen over het hart van de democratie te praten. Dat is sterk overdreven. Als het echt nodig is, dan spreken we elkaar. Dat is ook goed. Ik raad het Wouter Bos [PvdA, red.] aan om ook eens wat meer contact met Femke Halsema [GroenLinks, red.] en Jan Marijnissen [SP, red.] te hebben.''

Maar als het echt ergens over gaat, zoals in juni, lijkt het erop dat u de zaken gedrieën regelt.

Verhagen: ,,Ja, maar wacht even. Er lag wél een probleem. De gekozen burgemeester was een paar maanden daarvoor door de Eerste Kamer afgewezen, terwijl die wel in het regeerakkoord was afgesproken, én minister De Graaf [Bestuurlijke Vernieuwing, D66, red.] trad af. Er viel een groot onderdeel van het coalitieprogramma uit. Toen moesten we elkaar weer vinden om een nieuw akkoord te formuleren. Dat is vrij logisch. Daarom sloten we dit voorjaar het paasakkoord. Daarin hebben we op hoofdlijnen afspraken gemaakt over de publieke omroep. Maar we hebben ook gezegd dat we dit zouden uitwerken. Dat overleg in juni was een follow-up van het paasakkoord.''

Dittrich: ,,Vlak voor de zomer moesten we een paar onderwerpen als coalitiepartijen echt afdichten. Ik heb de sfeer meegemaakt onder de twee paarse kabinetten. Toen was het heel gewoon dat de fractievoorzitters elke week bij premier Kok in zijn Torentje langskwamen. De vice-premiers zaten erbij, de specialisten van de fracties. Daar werden allerlei onderwerpen tot in detail dichtgetimmerd. Nu gebeurt dat niet. We zijn maar een paar keer met zijn drieën bij premier Balkenende geweest.''

Van Aartsen: ,,Wat Boris zegt over het paarse kabinet, klopt. Wij kiezen als fracties voor een onafhankelijke positie ten opzichte van het kabinet. Dus vergaderen we niet wekelijks met de premier. We hebben vorig jaar samen voor een miljard veranderingen aangebracht in de begroting van het kabinet. Dat was heel hard nodig, maar ik denk dat ons dat onder Paars niet gelukt was. Het is ons nu wél gelukt, omdat wij goed met elkaar overweg kunnen.''

Kunnen we dit jaar dus weer zo'n staaltje dualisme verwachten? U wilt met zijn drieën nu voor 300 miljoen aan wijzigingen aanbrengen.

Dittrich: ,,Deze begroting zit stukken beter in elkaar dan die van vorig jaar. De aanleiding om flink te gaan sleutelen, is veel minder. We hebben wel onze wensen.''

Verhagen: ,,We kunnen tevreden zijn over de maatregelen die het kabinet neemt.''

Van Aartsen: ,,De groei van de economie neemt toe, dat is het belangrijkste. De motor van de Nederlandse economie gaat weer draaien, dat is de boodschap voor 2006. Zonder de investeringen van het kabinet de afgelopen twee jaar zou dit niet tot stand zijn gekomen. Er blijft wel een punt van zorg over, dat ik nog te weinig in de miljoenennota terugzie. De regeldruk in dit land moet echt minder worden. Daar moeten we een enorme schep bovenop doen.''

Dittrich: ,,Ik voel me senang bij de investeringen van het kabinet. Er gaat meer geld naar kennis, onderwijs, duurzame energie, monumenten. Dat zijn slimme keuzes omdat het investeringen zijn in de toekomst van Nederland. Maar er is nog iets anders: het motto van het kabinet was: meedoen, meer werk, minder regels. Ik vind het jammer dat het kabinet de eerste twee jaar mensen, allochtonen bijvoorbeeld, buitensloot. Dat moet veranderen, we moeten nu gaan binnensluiten.''

Van Aartsen, schuivend op zijn stoel: ,,Nou, daar denk ik echt anders over. Dan doe je het kabinet en zeker Rita Verdonk (Integratiebeleid, VVD) geen recht.''

Verhagen: ,,Ik ben het met Jozias eens dat we de regeldruk moeten aanpakken. We moeten het vertrouwen in de burger teruggeven. Bij ieder werkbezoek hoor je talloze voorbeelden van regels die morgen zonder enig probleem afgeschaft kunnen worden.''

In de miljoenennota staat dat het jaar van uitvoeren is aangebroken. Is het daarmee afgelopen met nieuwe hervormingen?

Dittrich: ,,Ik zou het een slecht idee vinden als het kabinet nu op de handen zou gaan zitten. Ik zou graag zien dat werken flexibeler zou worden, bijvoorbeeld door het ontslagrecht te versoepelen. Daarbij is het jammer dat sommige hervormingen niet doorgaan, zoals de kilometerheffing. Eindelijk was daar breed draagvlak voor en tóch komt het kabinet niet met een voorstel.''

Van Aartsen: ,,Ik vond het thema van bondskanselier Schröder heel goed: Vertrauen in Deutschland. Dat is wat wij drieën ook met dit land willen, daar maken wij ons met enige begeestering druk over. Toch zijn er wel verschillen. Maxime bedoelt vooral het maatschappelijk middenveld als hij het over regeldruk heeft. Ik zie vooral de burger, de ondernemer...''

Verhagen: ,,Dat ís ook het middenveld.''

Van Aartsen: ,,Hij bedoelt het vast niet zo, maar ik zie bij hem vooral collectieven voor me.''

Verhagen: ,,Ik ben niet collectivistisch.''

Van Aartsen: ,,Kijk naar Duitsland: de liberale FDP wint, omdat die partij het helderste hervormingsprogramma heeft.''

Verhagen: ,,Als je mensen verantwoordelijkheid geeft, nemen ze die ook. Herman Wijffels [voorzitter van de Sociaal-Economische Raad, red.] heeft dat laatst mooi gezegd: als je een rotonde bouwt, moet je niet ook nog een verkeerslicht neerzetten. Ik heb vertrouwen in de samenleving.''

Maar de samenleving geeft dat vertrouwen niet terug. Het vertrouwen in het kabinet heeft een dieptepunt bereikt. Hoe verklaart u dat?

Verhagen: ,,Ik vergelijk het meestal met een huis. Als het dak lekt, de kranen niet meer werken, moet je verbouwen. Om op lange termijn zekerheden te bieden, zoals werk en veiligheid, moeten we op korte termijn veranderingen doorvoeren. Die veranderingen veroorzaken nu even extra onzekerheid, want je zit middenin de troep. De eerste resultaten zijn zichtbaar. De veiligheid is verbeterd, de wachtlijsten in de zorg zijn afgenomen, het lerarentekort is weg...''

Dittrich: ,,Nou, dat laatste klopt niet.''

Verhagen: ,,Wacht even, twee jaar geleden was er nog een tekort. Nu is het tot 2010 opgelost.''

Verhagen zei onlangs tevreden te zijn dat circa de helft van de kiezers nog vertrouwen geeft aan het kabinet, omdat dat betekent dat immers één buurman hem nog zou steunen. Deelt de VVD die nuancering van de lage polls?

Van Aartsen: ,,Nou, we moeten oppassen dat we niet voor dat lage vertrouwen weglopen. We moeten het serieus nemen, al is het verklaarbaar. Sinds het einde van de jaren negentig is de groei eruit in Nederland. Jongere generaties waren gewend aan een jarenlange opgang, aan werk, mogelijkheden; dat verdween. Dat geeft een wantrouwen in de politiek. Ik hoor uit alle hoeken en gaten van de samenleving dat het houvast weg is.''

Dittrich: ,,Daarom moet de politiek niet te veel angsten en onzekerheden aanwakkeren. De oppositie moet daar ook mee oppassen.''

Van Aartsen: ,,Wat ik echt geweldig vind, is een groep moeders in Rotterdam. Zij zagen de school van hun kinderen verzwarten, zoals dat heet. Ze konden ervoor kiezen hun kind naar een andere school te sturen, maar ze besloten als groep om de school te helpen een afspiegeling van de wijk te blijven. Wij praten hier in Den Haag al tien jaar over dit onderwerp. Die onderwijsmoloch hebben we nog steeds niet afgebroken.''

Die ouders doen dat uit noodzaak, omdat de overheid er niet in slaagt de scholen gemengd te maken.

Van Aartsen: ,,Maar dat is precies wat ik bedoel. Wij richten ons hier op de minister van Onderwijs. Maar veel beter is het om mensen zelf ruimte te geven om problemen op te lossen.''

Verhagen: ,,We hebben te lang gedacht dat alles van bovenaf te regelen is. Maar het is eerder het tegendeel: je smoort initiatieven in de kiem. In het onderwijs zag je dat in het Studiehuis. Leraren én leerlingen waren verplicht op een nieuwe manier te werken. En het gevolg was dat zij allemaal ongelukkig waren. Nu laten we aan de scholen zelf over hoe zij de bovenbouw willen inrichten.''

De VVD heeft al aangegeven door te willen gaan met de coalitie van CDA, VVD en D66.

Van Aartsen: ,,Ik vind dat we het land nu niet moeten overleveren aan de PvdA. Wouter Bos is nog altijd niet verlost van zijn Den Uyl-bewondering.''

Dittrich: ,,Van zijn Den Uyl-fascinatie!''

Van Aartsen: ,,En zijn partij evenmin. Je ziet dat terug in hun tegenbegroting. De boodschap is dat de overheid gaat herverdelen. Alles gaat ten koste van de hardwerkende groepen in de samenleving. Ik kan dat niet volgen. Deze man heeft tot twee keer toe verkiezingen gewonnen, staat hoog in de peilingen, maar verandert niets aan de PvdA. Ja, de verpakking hooguit. Wouter Bos gaat aan podcasting doen! Hartstikke leuk, maar dat verandert niets aan de boodschap.''

Toch flirt de PvdA openlijk met het CDA. Wordt D66 daar nerveus van?

Dittrich: ,,Nee. Ik heb het idee dat de PvdA deze coalitie de moeilijke klussen laat uitvoeren. Mensen voelen zich nu erg tot de PvdA aangetrokken, terwijl het een partij is die niet met alternatieven komt en het debat uit de weg gaat.''

Verhagen: ,,De PvdA is over één ding duidelijk: de partij wil de middeninkomens aanpakken. Iedereen met een inkomen boven de 30.000 euro moet meer gaan betalen voor de AWBZ en vanaf 45.000 euro mag je niet meer fatsoenlijk voor je pensioenen zorgen. Jozias heeft gelijk als hij het een herverdeling noemt.''

Dittrich: ,,Jozias, jij zei dat net heel goed. Bos zegt wel dat hij van het gelijkheidsdenken af wil, maar doet precies het tegenovergestelde. Twee weken geleden pleitte hij er nog voor het hbo met het universitair onderwijs te laten samengaan.''

Waar zit de komende twee jaar de winst voor D66 als coalitiepartner, meneer Dittrich? De gekozen burgemeester is van de baan. Bovendien omarmt de VVD in het recente Liberaal Manifest de bestuurlijke vernieuwing.

,,Wij zijn in het kabinet gaan zitten om de samenleving te hervormen. Dit kabinet wil mensen meer invloed geven op hun eigen leven, toch een D66-thema. Dat geldt voor bestuurlijke vernieuwing, maar ook voor onderwijs en zorg.''

Premier Balkenende nam vorige week al afstand van de plannen van uw partijgenoot, minister Pechtold, om het kiesstelsel te hervormen.

,,En dat moet echt veranderen. Een gekozen premier, een ander kiesstelsel en referenda zijn manieren om het vertrouwen van de burger in de politiek terug te winnen. D66 is daar bijna veertig jaar geleden voor opgericht. Maar het is ons sinds die tijd op geen enkel majeur punt gelukt om die doorbraak te bereiken. Daarom hecht ik aan de kabinetsplannen om toch de bestuurlijke vernieuwing door te zetten. En de minister-president moet zich ook aan het kabinetsbeleid houden.''

Van Aartsen: ,,Ik vind dat het niet ver genoeg gaat. Pechtold laat nog wel veel staan, het blijft bij plannen.''

Dittrich: ,,De VVD heeft in het nieuwe Liberaal Manifest zelfs de gekozen premier omarmd. Dat geeft de burger moed.''

Dacht u niet: daar gáát ons unique selling point?

,,Nee, eindelijk een andere partij die het licht ziet.''

Verhagen (hard lachend): ,,De VVD neemt eerst het gedachtegoed over en daarna de leden!'' (Wijzend naar Van Aartsen): ,,Hij wil fuseren hoor.''

Van Aartsen: ,,Zeg, bemoei jij je er nou even niet mee.''

Dittrich (doorpratend:) ,,En het was voor mij teleurstellend dat de drie linkse partijen in de Eerste Kamer de gekozen burgemeester hebben afgewezen. Aan die kant zit de conservatieve stroming.''

Maar ook het CDA voelt daar eigenlijk niet veel voor.

Verhagen: ,,Nou, we hebben de afgelopen twee jaar, onder meer in het paasakkoord, stappen gezet die verder gaan dan de afgelopen decennia. Ik ben het niet met Van Aartsen eens over de afspraken over bestuurlijke vernieuwing. In het paasakkoord staat: we regelen de rechtstreeks gekozen burgemeester zo snel mogelijk, via een Grondwetswijziging.''

Dittrich: ,,Dat was echt een doorbraak.''

Verhagen: ,,Absoluut. Maar we hebben ook afspraken gemaakt over het vergroten van het belang van voorkeursstemmen. Voor de rest mag Pechtold van mij van alles onderzoeken, maar ik moet me nog van het nut van andere hervormingen laten overtuigen.''

Dus de rest van de hervormingsagenda van Pechtold is nog geen gelopen race wat het CDA betreft?

,,Nee, wat mij betreft niet.''

Dittrich: ,,Ja, hoor eens. Als het debat al afgelopen was, krijgen we weer van de pers te horen dat alles hier wordt dichtgetimmerd.''

Van Aartsen heeft vorig jaar aangekondigd wellicht met Hans Wiegel als premierskandidaat de verkiezingen van 2007 in te willen. Hoe is dat bij u gevallen?

Verhagen: ,,Ik heb toen direct gezegd: Jozias, wat fijn dat je je senang voelt in deze coalitie, ik voel me hier ook senang. Maar bij het CDA is het heel helder: onze lijsttrekker is onze premierskandidaat en dat is Jan Peter Balkenende.''

Dittrich: ,,Ik was eerlijk gezegd wel een beetje verbaasd, want Wiegel is voor mij toch echt een conservatief liberaal, een man met een lang verleden maar een korte toekomst.''

Van Aartsen: ,,Boris kent Wiegel niet, hoor.''

Dittrich: ,,Ik weet dat de VVD nu een groot voorstander is van democratische vernieuwing. En ik kan me nog goed herinnneren dat Wiegel zich tijdens Paars II tegen het referendum keerde.''

Verhagen: ,,Oh, in dat geval moet ik misschien toch maar eens met hem gaan praten.''