Komrij is alleen thuis in de taal

Een literair portret van Gerrit Komrij laat de dichter zien in zijn huis in Portugal. Een gesprek met regisseur Jan Louter.

Gerrit Komrij had zich als kind nooit kunnen voorstellen dat hij ,,de literatuur inrolde''. Hij wilde net zo mooi, sterk en kundig zijn als al zijn vriendjes, maar toen dat niet binnen handbereik lag, ,,zat er niets anders op dan in gefingeerde levens te leven''. De schrijver spreekt deze woorden in een documentaire die vanavond wordt uitgezonden. Regisseur Jan Louter en interviewer Onno Blom geven een intiem, ingetogen beeld van Komrij in De gelukkige schizo.

De kijker is getuige van twee weken, één in de zomer en één in de winter, uit het leven van de schrijver. Zijn dagelijkse beslommeringen om het werken uit te stellen worden afgewisseld met het schrijven aan een nieuwe dichtbundel. Komrij, die zichzelf omschrijft als ,,een deerniswekkend mens dat eigenlijk niks anders kan dan schrijven'', leeft in zijn `veilige tussenhaven' Portugal met zijn levenspartner Charles Hofman en omringd door een almaar uitdijende boekenverzameling.

Van de dichter, schrijver, bloemlezer, vertaler en columnist hoeft de kijker geen al te stellige uitspraken te verwachten. Regisseur Louter legde welbewust niet de nadruk op de polemist Komrij: ,,Misschien zegt de kijker na afloop wel: ik weet nog niks van Komrij. Dan ben ik tevreden. Als het maar intrigeert. We hebben geprobeerd vooral de dichter Komrij te portretteren. Die kant van hem is niet vaak in de publiciteit. Daarnaast wilde ik hem in zijn huiselijke omstandigheden laten zien. En niet als die eeuwige grapjas.''

In de film komt ook aan de orde hoe de schrijver na vijf jaar zijn huis in Alvites als gevolg van een conflict met leden van de plaatselijke bevolking halsoverkop verliet. Er wordt niet geheel duidelijk wat zich heeft voorgedaan, erkent Jan Louter. ,,Gerrit en zijn compaan Charles kwamen in Alvites in een feodale maatschappij terecht waar de tijd sinds de dictatuur van Salazar had stilgestaan. Zij wilden zich niet aansluiten bij de kerk en grootgrondbezitters, omdat die de mensen zo slecht behandelden. Dat leidde tot hun vertrek daar. Wat ik belangrijker vond dan het exact achterhalen wat waar is of niet, is het drama dat er zich voor hém afspeelde.''

Die geschiedenis mondde uit in de naar de overtuiging van Louter sterkste roman van de schrijver, Over de bergen uit 1990. ,,In mijn optiek is dat boek in Nederland nooit goed tot zijn recht gekomen. Een Europese roman in een archaïsche stijl, in het tempo van die tijd en omgeving, met een prachtig drama. Ik zou er heel graag een speelfilm van maken.''

Voor Louter gaat De gelukkige schizo over de vraag: waar is Gerrit Komrij thuis? ,,Ik wilde al een portret van Komrij maken toen ik het boekje Intimiteiten las, in 1993. Een heel openhartig boekje, een beetje een Fremdkörper. Normaal verhult hij zich voortdurend in zijn werk. Als je als lezer denkt hem te pakken te hebben, springt hij weer naar een andere tak van de boom. Ik gebruik citaten uit dat boekje in de film. Hij kan alleen leven in de taal, in zijn gedichten.''

Op de vraag of hij tot de kern van Komrij is doorgedrongen, zegt de regisseur: ,,Gelukkig niet. Laat hij vooral veel raadsels blijven oproepen. Blijkbaar is voor Gerrit het leven tussen de mensen moeilijk. Maar hij is ook een levensgenieter met een prachtige bibliotheek, en ook een decadente nicht die zich graag door de huishoudster laat bedienen in de mooie kamer. Gerrit en Charles hebben zich omringd met schoonheid en houden alle lelijkheid verre van zich.''

De filmmaker heeft inmiddels twaalf literaire portretten gemaakt, maar is bezorgd over de toekomst van het genre. ,,De NPS is de enige die ze uitzendt. Als die omroep verdwijnt, kan je er nergens meer mee terecht.''

Het uur van de wolf. Nederland 3, 23.00-00.00 uur. De documentaire is ook te zien op het Nederlands Filmfestival, op 29 september om 21.30 uur.

    • Tom Rooduijn