Duitse politici maken regeren onmogelijk

In Duitsland claimen de twee grootste partijen de verkiezingszege. Beide willen gaan formeren. Maar de vorming van een meerderheidscoalitie lijkt ver weg.

Als alle politieke partijen in Duitsland woord houden, is de vorming van een regering onmogelijk. De verkiezingen eindigden zondag in een patstelling.

De christen-democraten van Angela Merkel krijgen in de Bondsdag weliswaar drie zetels meer dan de sociaal-democraten, maar de kiezer blokkeerde de vorming van een centrumrechtse coalitie. De SPD van Gerhard Schröder moest zoveel terrein prijsgeven dat ook voor de bestaande roodgroene coalitie geen meerderheid bestaat.

De overwinning wordt zowel door Schröder als door Merkel geclaimd. Gisteren is daarmee de tweede ronde begonnen.

Schröder verzint een list

Kanselier Gerhard Schröder maakte zondagavond meteen duidelijk dat hij de kanselarij niet wil verlaten. De SPD is immers de grootste partij geworden, stelde hij. Partijvoorzitter Frans Müntefering verstuurde gisteren dan ook prompt uitnodigingen voor coalitiebesprekingen.

Traditioneel levert de grootste fractie in de Bondsdag de kanselier. Omdat de christen-democratische partijen CDU en CSU samen één fractie vormen is zij eigenlijk aan zet. De SPD stelt nu dat op partijen wordt gestemd en dat CDU en CSU daarom als aparte eenheden gezien moeten worden. Dan is de SPD groter dan de CDU. Een flagrante breuk met de politieke traditie, maar niet illegaal.

In het lijsttrekkersdebat ging Schröder overigens zo tekeer tegen journalisten en concurrenten dat zijn echtgenote hem na afloop publiekelijk een reprimande gaf. Hij had zich niet gedragen als een staatsman. Schröder verweet journalisten partijdigheid en beledigde opponenten. Volgens de Süddeutsche Zeitung had zijn lichaam te veel endorfine aangemaakt, nadat was gebleken dat hij als gedoodverfde verliezer toch nog overlevingskansen had.

Merkel vecht

Oppositieleider Angela Merkel noemde de uitslag gisteren een ,,onvolkomen succes''. Om zowel in eigen kring als naar buiten toe haar positie te verstevigen wil Merkel zich vandaag al laten herkiezen tot voorzitter van de gezamenlijke fractie van CDU en CSU. Schröder beoogt met zijn frontale aanvallen de aangeschoten Merkel te beschadigen in de hoop dat de christen-democaten met interne ruzies hun eigen graf graven. De positie van Merkel is na het teleurstellende resultaat danig verzwakt, maar vooralsnog bleef de kritiek van partijgenoten binnen de perken. Ook Merkel nodigde, telefonisch, ander partijen uit voor een gesprek.

Verkeerslicht hapert

Rekenkundig ligt een grote coalitie van SPD en CDU/CSU het meest voor de hand, maar de SPD wil uitsluitend een coalitie aangaan met Schröder als kanselier. Daarmee is die optie voorlopig van tafel. De eenvoudigste manier voor Schröder om aan de macht te blijven is door zijn roodgroene coalitie aan te vullen met de `gele' liberalen van de FDP, de zogeheten verkeerslichtvariant. De FDP-top heeft gisteren formeel besloten daar niet aan mee te werken. Partijvoorzitter Guido Westerwelle ging dan ook niet in op de uitnodiging van de SPD.

Jamaica lokt

In Bild staan Merkel, Westerwelle (FDP) en Joschka Fischer, boegbeeld van de Groenen, vanochtend met een rastapruik. `Jamaica' is het nieuwe toverwoord in de Duitse politiek. Eén mogelijke coalitie heeft de kleuren van de Jamaicaanse vlag: zwart (CDU/CSU), geel (FDP) en groen (Groenen). Het is een novum dat graag belachelijk wordt gemaakt. Toch zullen de Groenen een gesprek niet uit de weg gaan, ook al wil men niet van onderhandelingen spreken. Inhoudelijk zijn de verschillen tussen de Groenen en centrumrechts immens (kernenergie), maar op financieel en economisch terrein bestaan ook overeenkomsten. Ook de FDP aarzelt, maar houdt de optie open.

Stoiber speelt mee

Merkel zal tijdens de coalitiebesprekingen vergezeld worden door Edmund Stoiber, voorzitter van de CSU uit Beieren. Merkel behaalde een slechter resultaat dan Stoiber, die het in 2002 namens de christen-democraten tegen Schröder opnam. Toch is er voor hem weinig reden tot vreugde. In Beieren zakte de CSU onder de magische grens van 50 procent. In de Bondsdag is ze met 7,5 procent nu de kleinste partij. Ze had gehoopt de derde partij te worden. Het verlies in Beieren is gevaarlijk voor een partij die alleen daar optreedt en daar zoveel macht aan ontleent dat ze ook nationaal een belangrijke rol speelt. De CSU regeert in Beieren met een absolute meerderheid.

President wacht af

Formeel wordt de kanselier gekozen door de Bondsdag, op voordracht van de bondspresident. De Duitse grondwet schrijft voor dat de nieuwe Bondsdag binnen dertig dagen na de verkiezingen in constituerende zitting bijeen moet komen. Dan moet ook een kanselier gekozen worden. Mislukt die poging dan heeft het parlement nog eens twee opeenvolgende termijnen om een kandidaat te vinden. De politieke situatie is zó gecompliceerd dat inmiddels ook aan noodscenario's wordt gedacht. Zo is het denkbaar dat een van beide kandidaten zal proberen als minderheidskanselier verkozen te worden. Ook bestaat de mogelijkheid om rond de jaarwisseling opnieuw naar de stembus te gaan. Bondspresident Horst Köhler heeft laten weten dat hij voorlopig zal afwachten. Als de partijen er niet uitkomen, krijgt Köhler een belangrijke rol.

Dresden buiten spel

De kiezers van district 160 in Dresden, 220.000 inwoners, kunnen de machtsverhoudingen niet meer omdraaien. In het district wordt pas op 2 oktober gestemd omdat een kandidaat vlak voor de verkiezingen overleed. In eerste instantie zag het ernaar uit dat Dresden de doorslag zou kunnen geven. De voorsprong van CDU/CSU op de SPD kan kleiner worden, maar door Dresden niet uitgewist worden.

Kritiek op peilingen

Schröder haalde op de verkiezingsavond fel uit naar de media. De journalisten hadden zich laten ringeloren door opiniepeilingen en hem daardoor voortijdig afgeschreven. Maar het volk had zich door de samenzwering van commentatoren niet van de wijs laten brengen. Hoewel van een kongsi in het pluriforme Duitse medialandschap geen sprake kan zijn en opiniepeilers steeds zeggen dat ze geen prognoses afgeven maar momentopnamen tonen, stond de campagne en de berichtgeving wel degelijk onder invloed van een vermeende voorsprong van Merkel.

Kirchhof exit

Hoogleraar belastingrecht Paul Kirchhof, tot zondag beoogd minister van Financiën in een kabinet-Merkel, trekt zich weer uit de politiek terug. Kirchhof zorgde met visioenen over een ingrijpende belastinghervorming in eerste instantie voor een frisse wind in Merkels campagne. Later werd hij de favoriete schietschijf van Schröder. De ,,professor uit Heidelberg'' zou van alle Duitsers proefkonijnen willen maken in een experiment met een onrechtvaardig belastingstelsel. De lancering van Kirchhof geldt nu als strategische blunder.

    • Michel Kerres