2006 wordt het jaar van de onzekerheid

Het huidige kabinet maakt er een janboel van. Het uitdelen van `spiegels en kraaltjes' op prinsjesdag zal de vertrouwensbreuk met de kiezer niet herstellen, meent Rick van der Ploeg.

Het afbreken van de coalitiebesprekingen met de PvdA in 2003 legde de ware intenties van het CDA bloot. Geen sociaal-christelijk beleid, maar snoeiharde hervormingen met de VVD. Het kabinet prijst zichzelf om zijn dadendrang, ongeacht of zijn beleid gewenst of verstandig is. Populistische prietpraat stuurt het beleid, maar tegelijkertijd suggereert de impopulariteit van dit kabinet dat de band met de kiezer ver te zoeken is. Premier Balkenende blijft uitleggen dat zijn medicijn écht werkt.

Het moet worden gezegd: het kabinet voert harde hervormingen door die vorige kabinetten hebben laten liggen. Zo wordt in het woud van onzinnige subsidies geschrapt en wordt de matras van de sociale zekerheid flink opgeschud. Werklozen en arbeidsongeschikten worden geprikkeld aan de slag te gaan. Het kabinet poogt de schade die decennialang is aangebracht door verkorting van arbeidsaanbod kortere werkweek, de VUT, de WAO te herstellen. Doordat meer mensen langer werken, blijven de loonkosten beheerst, draait de economie beter en komt geld vrij om belastingen en staatsschuld te verlagen.

Helaas geeft het kabinet zelf een slecht voorbeeld, want bezuinigingen op ambtenaren worden vooral gefinancierd door de VUT. En noodzakelijke hervormingen, zoals verhoging van de wettelijke pensioengerechtigde leeftijd, versoepeling van het ontslagrecht en de financiering van de AOW durft het kabinet (nog) niet aan.

Het kabinet matst de rijksten, terwijl de middeninkomens inleveren en mensen aan de onderkant creperen. De heersende neoconservatieve ideologie stelt dat de armen profiteren van de groei van de rijken en dat de armen zo hun best zullen doen hogerop te komen. Ik vrees echter dat dit asociale inkomensbeleid elk draagvlak voor noodzakelijke hervormingen van de sociale zekerheid ondermijnt.

Schandalig is dat dit hervormingskabinet de aftrek van hypotheekrente nog steeds ontziet. De aftrek komt neer op een rentesubsidie van 1,3 procent van het bruto binnenlands product, terwijl de rente al jaren uitzonderlijk laag is. Ook aan de grote pensioenaftrekpost wordt niet getornd. De derving aan inkomstenbelastingen zijn door deze twee posten gestegen van 11procent in 1991 naar bijna 20 procent in 2003. Doordat het kabinet niet in deze aftrekposten snijdt, blijven de gigantische verstoringen van de huizenmarkt en de markt voor besparingen in stand. Bovendien mist het kabinet hiermee de kans de belastingtarieven verder te verlagen en de banengroei te stimuleren.

Met het gedeeltelijk afschaffen van de onroerendzaakbelasting ontneemt het kabinet gemeenten hun belangrijkste bron van inkomsten. Dit schaadt de lokale democratie en stuwt huizenprijzen omhoog. Een volgend kabinet mag de rekening hiervan betalen. Over potverteren gesproken.

Tijdens de afgelopen magere jaren heeft dit kabinet de economie verder afgeknepen, ondanks een dure euro en sterk stijgende pensioenpremies. Nu het net een beetje beter gaat met de economie, deelt het cadeautjes uit om de kiezer te paaien met meer koopkracht. Zo wordt de accijns bevroren, betalen werkgevers en werknemers minder WW-premie, krijgt de belastingbetaler extra korting, en is er meer geld voor kinderopvang.

De vennootschapsbelasting wordt verder verlaagd, de kapitaalbelasting wordt afgeschaft, en er komt een investeringspakket van 2,3 miljard euro voor kennis, onderzoek en innovatie. Prima, maar hiermee zet minister van Financiën Gerrit Zalm het doel van het `nultekort' overboord en financiert hij bovendien veel van de douceurtjes uit incidentele meevallers met het aardgas en belastinginkomsten.

Dit kabinet laat mensen onverantwoorde risico's lopen. Het beste voorbeeld hiervan is het afschaffen van de ziekenfondsen en de invoering van marktwerking in de zorg. Het parlement heeft hiermee ingestemd zonder te weten wat de gevolgen in de praktijk zullen zijn. Een paar maanden voor het eind van het jaar weten de meeste mensen niet wat ze moeten betalen, of hoe de zorgtoeslag werkt. Verzekeraars krijgen belang bij het wegpesten van mensen met een slechte gezondheid.

De hervormingen zullen de zorgkosten wegens de beruchte zorgmonopolies niet remmen. De kosten blijven immers sowieso de komende jaren stijgen door de gestage ontwikkeling van nieuwe medicijnen en behandeltechnieken. Dit alles maakt 2006 tot het jaar van de onzekerheid, want er is ook onrust over de invoering van de nieuwe pensioenregeling.

Dit kabinet vertoont dadendrang waar het niet gewenst is, maar laat de échte grote uitdagingen van deze eeuw links liggen. Het rentmeesterschap van het CDA en het milieubewustzijn van de jeugdige Zalm en D66 is volstrekt verdwenen. De Noordpool en de gletsjers smelten en het klimaat verandert zienderogen, maar Nederland heeft geen milieuminister meer en een premier wie het milieu geen lor interesseert.

Tekenend is dat, nu er eindelijk draagvlak is voor een kilometerheffing om de files te bestrijden, het kabinet dit graag doorschuift naar een volgend kabinet en de heilzame marktwerking van hogere olieprijzen wil afzwakken. Onze bestuurders doen het blijkbaar in hun broek voor de burger. Politiek leiderschap ontbreekt. Laten zij een voorbeeld nemen aan Londen. Met de ingestelde tolheffing voor de binnenstad van Londen heeft burgemeester Ken Livingstone goede zaken gedaan.

Het kabinet laat Europese landbouwsubsidies in stand en heeft met minister Veerman de schijn tegen. De torenhoge landbouwsubsidies zadelen de consument op met hoge voedselprijzen en hoge belastingen en matst vooral de rijke boeren. Nog erger is dat dit onfatsoenlijke beleid internationale solidariteit tart, want boeren in ontwikkelingslanden mogen hun producten niet exporteren naar het rijke Europa. Premier Balkenende zou wat dit betreft zijn Britse ambtgenoot Blair onvoorwaardelijk moeten steunen.

Het kabinet verkwanselt publieke waarden. De openbare ruimte verrommelt, de plannen voor de publieke omroep zijn funest voor de kunsten, en de universiteiten worden afgeknepen zonder dat ze echt de kans krijgen zich financieel te bedruipen.

In onze grote steden zien we steeds meer daklozen die geestelijk in de war zijn en illegalen die geen kant op kunnen. De beschaving is in het geding als de zwaksten in de samenleving, die electoraal oninteressant zijn, aan hun lot worden overgelaten en als de politiek verschillende bevolkingsgroepen tegen elkaar uitspeelt.

Het kabinet matst de rijken, bedreigt het bestaan van de zwaksten in de samenleving en houdt torenhoge subsidies voor de landbouw, het eigen huis en het pensioen in stand. En het neemt grote risico's met de gezondheidszorg, haalt de lokale democratie onderuit, schaadt het milieu en verkwanselt de openbare ruimte en de cultuur.

Het kabinet maakt er een janboel van, mist politieke visie en is van niemand. Het is niet eens meer, om te spreken in de woorden van John Kenneth Galbraith, een kabinet voor de `tevreden meerderheid'. Het uitdelen van `spiegels en kraaltjes' op prinsjesdag zal de vertrouwensbreuk met de kiezer niet herstellen.

Rick van der Ploeg is hoogleraar economie aan het Europees Universitair Instituut te Florence en de Universiteit van Amsterdam, en programmadirecteur openbare financiën, CESifo, München. Hij sprak deze tekst vanmiddag in Den Haag uit op het Nieuwscollege dat georganiseerd was door NRC Handelsblad en de Leidse Universiteit/Campus Den Haag.

    • Rick van der Ploeg