Over duivels kunnen we in de kerk niet zingen

Het jaarlijkse muziekweekend Musica Sacra in Maastricht besteedde dit jaar in concerten, films en toneelstukken aandacht aan duivels en engelen.

Het bijzondere van het Maastrichtse Musica Sacra is dat het festival met gewijde muziek en spiritualiteit in andere kunsten zich afspeelt in een stad waar geloofsbeleving en devotie vaak veel meer dan elders zijn verbonden met het persoonlijke en het openbare leven. Een deel van het driedaagse festival, ook met film, exposities en toneel, vindt plaats in kerken tijdens de reguliere misvieringen. De pastoor kondigt de muziek aan, er wordt gebeden voor de organisatoren van het festival en voor de bezoekers: dat het moge leiden tot verdieping en inspiratie.

Soms wringt de inventieve en gevarieerde programmering van Musica Sacra ook met het Maastrichtse geloofsleven. In 1999 was een optreden van de rapgroep Osdorp Posse (`God is voor de dommen') omstreden bij de Limburgse clerus.

Ophef ontstond nu over de uitvoering van het theaterstuk In Memoriam op een begraafplaats, heilige grond volgens de moeder van een kind dat daar ligt begraven. En pastoor Kurris van de OL Vrouwekerk vond dat het festival, dit jaar met het thema `Engelen en Duivels' over de strijd tussen goed en kwaad, wel erg veel aandacht besteedde aan duivels.

Kurris zei zondagmorgen tijdens de mis in zijn kerk dat gewijde muziek maar het beste kan klinken tijdens de eredienst. En die moet alleen over engelen gaan, ,,want over duivels kunnen we niet zingen.''

De concerten met de Soloduivelsdansen van Simeon ten Holt door Bastiaan Brink en allerlei andere uiterst complexe muziek die duivelskunstenaars met `diabolische virtuositeit' vereist, vonden dan ook plaats in de Sint Janskerk. Die staat op het Vrijthof dan wel met een hoge duivelsrode toren prominent naast de Sint Servaas basiliek, maar is in gebruik bij de protestanten. Veel van de muziek, ook de `duivelse', wordt de komende weken uitgezonden door de KRO.

De misvieringen in de OL Vrouwekerk en de Sint Servaas waren exemplarisch voor het hoge niveau van de Maastrichtse kerkmuziek. In de Sint Servaas klonk de Missa Gabriel Archangelus (de mis van de aartsengel Gabriël) van Palestrina. Peter Serpenti dirigeerde de Capella Sancti Servatii, opgericht in 1808. In de OL Vrouwekerk zong het voortreffelijke Basilicakoor van Hans Leenders diens Missa Canonica. Het werk, georiënteerd op Franck, was door Leenders voor het festival uitgebreid met twee engelmotetten: Stetit angelus – mystiek en plechtig – en Tres archangeli – hemels stralend hoog. Met de fraaie soli van Els Bongers was deze mis een magnifiek voorbeeld van de levende Maastrichtse liturgische muziekcultuur.

Op de begraafplaats aan de Tongerseweg, waarover Sint Servaas vele eeuwen geleden naar Maastricht kwam, bleek In Memoriam een eenvoudige, directe en vooral roerende voorstelling over het verdriet na de dood van een kind. Gestorven kinderen onder de acht jaar, zijn in het katholieke geloof `engelen' en gaan direct naar de hemel. De Belgische schrijfster en theatermaakster Hanneke Paauwe schreef een aantal monologen waarin de ouders van Arno en zijn tweelingzus Nora (een anagram van Arno) vertellen over de dood van de jongen als gevolg van een epilepsie-aanval en hun problemen bij de rouwverwerking.

De voorstelling, die de komende dagen wordt herhaald, vindt plaats tijdens een tocht van het publiek over de duistere begraafplaats, bijgelicht door olielampen. De moeder van Arno praat trots over haar zoon alsof hij nog leeft en een toekomst heeft. De vader, zelf doodgraver, spreekt over de ellende in zijn gezin. `Verdriet, dat moet vleugels hebben. Verdriet moet lucht hebben, tranen moeten verdampen.' Ook Arno zelf verschijnt. Hij praat ontwapenend laconiek over zijn dood en vliegt dan weg in het donker, een vrolijke engel, zwaaiend met zijn oplichtende zwaard uit Star Wars.

Al bezong Modo Antiquo engelen die dansen op wereldlijke muziek, duivels zijn veel interessanter dan engelen, betoogde hoogleraar middeleeuwse letterkunde Herman Pleij in een vaak komische lezing. Duivels zijn gevallen engelen. Door hun hoogmoed gelijk aan God te willen zijn, werden ze ontdaan van hun vleugels en veranderd in afzichtelijke monsters.

Oneerlijk was het wel: duivels begingen met maar één zonde, terwijl mensen op één dag wel zeven zonden kunnen begaan. In de zwarte middeleeuwen wilden duivels de mensen verleiden zodat ze in de hel kwamen. Maar er waren ook goede duivels, die de mensen hielpen. Nu is er alleen nog het zetduiveltje en volgens Pleij gelooft niemand meer in èchte duivels, behalve dan aartsbisschop Simonis.

Faust, die zijn ziel verkocht aan Mefisto, is het beroemdste slachtoffer van de duivel. Zijn gruwelijke dood tijdens een schrikwekkend hels pandemonium was op de eerste festivaldag het hoogtepunt van een concert van het Limburgs Symphonie Orkest.

Na het Engelenconcert uit Hindemiths opera Mathis der Mahler en het Vioolconcert van Alban Berg `Dem Andenken eines Engels' met soliste Antje Weithaas, klonk de slotakte van Schnittke's opera Historia von D. Johann Fausten. Ed Spanjaard dirigeerde een bijzonder sterke uitvoering. De rol van Mephisto was verdeeld over de opmerkelijk krachtig zingende contratenor Rob Meijers en de alt Bea Robein. Zij bezong Fausts dood met een macaber cynisme, dat deed denken aan Lotte Lenya in de Dreigroschenoper.

Tijdens het slotconcert van Musica Sacra, gisteravond in de Sint Servaas, zongen de wereldberoemde Tallis Scholars o.l.v. Peter Phillips nog een mis ter ere van de heilige aartsengel Michael. Het was een samenstel van misdelen van Isaac, Desprez, Palestrina en Lassus uit de hoogtijdagen van de polyfonie.

De tien koorzangers raakten soms even aan de akoestische grenzen van de kerk, maar verder was het een wonder van transparantie, ook als de polyfonie zich sterk verdichtte. Het koor klonk engelachtig in de Communio: `Looft den Heer, alle engelen des Heren: zingt Hem een loflied en verheft Hem in eeuwigheid.'

In Memoriam: 20 t/m 24/9. Res.: (043) 3505555. Musica Sacra op Radio 4 (KRO): 19/9, 20 u.: LSO o.l.v. Ed Spanjaard; 21/9, 20 u. Diabolische virtuositeit; 22/9, 20 u. Tallis Scholars; 26/9 20 u.Modo Antiquo.

    • Kasper Jansen