Laveren tussen de wet en Allah

Sjeik Fawaz is een van de meest invloedrijke radicale imams in Nederland. Hij is kritisch over het Westen, maar keert zich ook tegen terreuraanslagen. Jongeren kijken tegen hem op. ,,Als hij er niet was geweest, dan waren veel jongeren écht geradicaliseerd.''

Sjeik Fawaz Jneid is graag aan het woord. Als een ander praat, plukt de imam van de streng-orthodoxe As-Soennah moskee in Den Haag ongeduldig aan zijn kaftan. Maar als hij de naam Ibn Taymiya hoort, veert de sjeik op en loopt naar zijn boekenkast. Mohammed B. vond inspiratie in een tekst van deze middeleeuwse schriftgeleerde. Wie de profeet beledigt, moet worden gedood, schreef Ibn Taymiya rond het jaar 1300 na Christus. Voor Mohammed B. was dat de theologische rechtvaardiging om Theo van Gogh vorig jaar november de keel af te snijden.

,,Dit is een van de vele boeken van sjeik Ibn Taymiya'', roept Fawaz. Met een klap slaat hij de zwaar vergulde band met sierlijke Arabische letters open op de koffietafel. ,,Zelfs iemand die is afgestudeerd in de Arabische taal zou hier zonder jarenlange studie niets van begrijpen. Je kunt hier niet zomaar één geïsoleerde fatwa uithalen. Bovendien waren ze bedoeld voor de islamitische leiders van díe tijd. Zij moesten ze toepassen. En niet individuele moslims als Mohammed B.'' Hij knipoogt: ,,Trouwens: als je tegenwoordig iedereen die de profeet beledigt zou moeten doden, dan blíjf je bezig!'' Om die grap moet hij hard lachen.

Gedreven, onderhoudend, politiek incorrect: `sjeik' Fawaz Jneid is zonder twijfel de meest in het oog springende figuur binnen de orthodoxe islam in Nederland. Zijn Stichting As-Soennah aan de Haagse Fruitweg is een van zeven `salafistische' moskeeën die door de inlichtingendienst AIVD extra in de gaten worden gehouden. In 2002 kwam hij in opspraak toen actualiteitenrubriek Nova heimelijk gemaakte opnamen van zijn preken uitzond. Fawaz vervloekte Bush en Sharon, smeekte Allah de `vijanden van de islam te vernietigen'. Voor politici als Geert Wilders geldt hij sindsdien als een `haatprediker'.

Zelf ziet hij het als zijn `plicht' om de stem van de moslims te zijn, een ,,geestelijk leider'' van moslims in Nederland. In die rol past het echter óók om de jongeren te waarschuwen tegen het terroristische Takfir-gedachtegoed van Mohammed B.

Minister Remkes (Binnenlandse Zaken) klaagde onlangs dat de islamitische gemeenschap te weinig doet tegen radicalisering. Maar het was wel Fawaz, die meisjes die onder invloed stonden van Nouredine el F., verdacht van terreur, adviseerde naar de politie te stappen. Morgen begint de derde pro-forma zitting tegen dertien verdachten van de Hofstadgroep, onder wie Nouredine en Mohammed B. Door de verklaringen die de meisjes op aanraden van Fawaz hebben afgelegd, staat justitie sterker dan voorheen.

Fawaz Jneid wordt geboren in Tripoli, in Noord-Libanon. Zijn moeder is Libanese. Maar zijn Syrische vader brengt zijn zoontje op 1 juli 1964 van Tripoli naar Al Hasna, het eerste dorpje vlak over de Syrische grens om hem aan te geven. De jonge Fawaz groeit naar eigen zeggen op in een niet bijzonder religieus gezin (,,mijn broer was communist!''), maar al vroeg trekt de islam. Hij volgt een Koran-studie aan de universiteit van Medina in Saoedi-Arabië en vertrekt in 1985 naar de Arabische Emiraten, waar hij wordt aangesteld als imam. In 1991 komt hij daar naar eigen zeggen in de problemen. Fawaz heeft zich, net als andere predikers, openlijk gekeerd tegen de komst van Amerikaanse troepen. ,,Na de Eerste Golfoorlog begonnen ze met het verwijderen van iedereen die daar tegen was. Ik was een van de eersten.''

Via de Nederlandse vertegenwoordiging bemachtigt Fawaz naar eigen zeggen een verblijfsvergunning en komt hij al snel in contact met het bestuur van de As-Soennah moskee. Iemand met gedegen `kennis' als Fawaz is tamelijk zeldzaam in de Nederlandse moslimgemeenschap. Fawaz groeit uit tot de toonaangevende figuur in Den Haag en in de salafistische islam in Nederland, die zich laat inspireren door de ultra-orthodoxe mullah's in Saoedi-Arabië. Aanvankelijk werkt Fawaz samen met de misschien nog wel radicalere Al-Fourkaan moskee in Eindhoven.

Begin jaren negentig slaat zijn As-Soennah Moskee de handen ineen met twee andere salafistische centra: De Amsterdamse Tawheed-moskee van de Egyptische imam Shershaby en de moskee van de Syriër Ahmed Salaam in Tilburg. De drie imams hebben zitting in een gezamenlijk comité dat fatwa's (theologische oordelen) moet gaan uitbrengen die zijn toegesneden op de situatie van moslims in Nederland.

Maar het initiatief komt voorlopig niet van de grond, volgens Fawaz door de `negatieve beeldvorming' die vanaf 2002 ontstaat. De Tawheed komt in het nieuws door banden met de Saoedische stichting Al-Haramain, die op een terreurlijst van de VN voorkomt, en de verkoop van een boek vol homohaat. Ahmed Salaam weet het zich in het middelpunt van de aandacht als hij weigert minister Verdonk (Integratie, VVD) de hand te schudden.

Het zijn eerder concurrentie en theologische onenigheid die nauwe samenwerking in dat Islamitisch comité in de weg staan, zegt Aboe Abdilleh Bouchta, een salafistische docent uit Tilburg die ooit lessen volgde bij Ahmed Salaam: ,,Ze zeiden over elkaar: hij volgt niet de juiste methode''. Toch hebben Shershaby, Fawaz en Salaam één ding gemeen: allen zijn aanhangers van een fundamentalistische islam met een uitgesproken politieke bijsmaak. Bouchta vindt dat niet correct. Hij vertegenwoordigt een salafistische stroming die vindt dat islam en politiek strikt gescheiden moeten blijven.

Sinds 1999, voeren aanhangers van beide stromingen een theologische loopgravenoorlog en een strijd om de aandacht van veelal jonge gelovigen. ,,Bouchta gedraagt zich als een geleerde, maar hij is een djahil (onwetende), een valse sjeik'', zegt Fawaz. ,,Niet erg intellectueel'', zegt Bouchta over Fawaz. ,,Een schreeuwer''.

De meeste streng-islamitische jongeren in Nederland lijken voorlopig te kiezen voor de politieke richting. Op vrijdagmiddag zit het publiek in de Soennah-moskee tot buiten op straat. ,,Fawaz haalt vaak uit naar politieke partijen. Loverboys, drugsgebruikers'', zegt Abdelhamid Taheri, actief in de moskee. ,,Dat doen alle imams. Maar hij haalt ook uit naar de ándere kant: naar scholen die hoofddoeken verbieden, naar de oorlog in Irak. Jongeren vinden de andere imams vaak hypocriet. Fawaz zien ze als iemand die naar hen luistert.''

En als de imam van de As-Soennah uithaalt, dan doet hij dat in niet mis te verstane bewoordingen. Zijn `persberichten' op internet over politieke kwesties die de moslims in Nederland raken, ademen zijn permanente verontwaardiging. Tijdens de vrijdagmiddagpreek gaat hij ,,helemaal uit zijn dak'', zegt Taheri. ,,Dan merk je dat het uit zijn hart komt.''

In een rapport over het salafisme in Nederland constateerde de AIVD vorig jaar dat alhoewel er in de ultra-orthodoxe moskeeën niet wordt opgeroepen tot jihad, hun ,,intolerante opvattingen'' een ,,schadelijke uitwerking'' hebben op de moslimminderheid.

In de As-Soennah moskee redeneren ze omgekeerd: de preken van Fawaz kanaliseren de woede van de moslims, maar drukken hun bovendíen op het hart dat de islam het plegen van terreurdaden ten strengste verbiedt. Fawaz zegt alle grote aanslagen publiekelijk te hebben veroordeeld. Toen vorig jaar bekend werd hoe Amerikaanse militairen Iraakse gevangenen martelden in de Abu Ghraib-gevangenis, wijdde Fawaz daar een hele preek aan. Dat luchtte op, zegt jongerenprediker Aboe Ismaïl: ,,Toen we zagen wat onze broeders werd aangedaan, had iedereen het gevoel: we moeten iets doen. Fawaz is toen in zijn preek op de gebeurtenissen in Irak ingegaan. Hij zei: kijk, Amerika zou toch de democratie naar Irak brengen? Maar dit is precies hetzelfde als wat Saddam deed. Tegelijkertijd zei hij dat dat ons níet het recht geeft om hetzelfde bij hen te doen. Toen ik wegging, was er een zware last van mijn schouders gevallen.'' Aboe Ismaïl is stellig: sjeik Fawaz heeft ,,Nederland een grote dienst bewezen. Als hij er niet was geweest, dan waren veel jongeren écht geradicaliseerd.''

Fawaz weet dat de Takfir-stroming, die wel geweld tegen `ongelovigen' predikt, ook in Nederland aanhang heeft. Begin dit jaar wordt hij er mee geconfronteerd als drie Marokkaanse meisjes om een gesprek vragen. Een van hen is het 20-jarige meisje N., dat op dat moment al vele chatgesprekken achter de rug heeft met een verdachte van de hofstadgroep Nouredine El F. N. geloofde in de leer van de Takfiri maar is in de war geraakt. Fawaz neemt aanvankelijk ,,al mijn twijfels'' weg, zal N. later zeggen in een politieverhoor. ,,Dus dat geweld niet mag en dat je andere moslims niet ongelovig mag verklaren, dat je dat allemaal moet overlaten aan de geleerden, dat wij daar niets mee te maken hebben, en zo.''

Toch begint de twijfel bij N. weer te knagen. Als Fawaz ongelijk heeft, komen we als ongelovigen in de hel, zegt ze tegen haar Nederlandse moslim-vriendin S. Samen besluiten ze eind maart weer naar Fawaz te gaan. Ook de 20-jarige S. heeft chatcontacten met leden van de Hofstadgroep als Nouredine en Jason W. en zal later de politie vertellen dat ze op twee bijeenkomsten van de groep is geweest.

De meisjes verklaren dat Fawaz erg boos wordt als hij opnieuw van Takfiri hoort die contacten hebben met zijn moskeegangers. ,,Hij vond die mensen gewoon gestoord. `Ik snap niet dat zulke wezens bestaan' zei hij tegen mij,'' aldus S. Over de gesprekken zegt Fawaz zelf dat hij ,,grotendeels aan het woord'' is geweest: ,,Ik heb hen ervan proberen te overtuigen dat het pad dat zij bewandelden niet het juiste was. Ik heb ze zelfs proberen wijs te maken dat Abu Khaled (de geestelijke leider van de Hofstadgoep, red.) iemand is van de inlichtingendienst.'' ,,Wat een leider trouwens,'' schampert hij. ,,Hij zet mensen aan tot iets en vlucht dan weg.''

Maar Fawaz gaat verder. Hij zegt de meisjes dat ze met hun verhaal naar de politie mogen gaan. ,,Hij zei dat als wij wisten waar zij zaten dat wij hen aan mochten geven,'' aldus S. ,,Hij zei: Je hoeft ze niet in bescherming te nemen.'' De meisjes beschouwen de uitspraak van Fawaz als een fatwa, een officiële toestemming volgens het islamitische recht. ,,Dit is bijzonder want het gebeurt niet vaak,'' zegt N.. De meisjes gaan voor raad ook naar Bouchta de aartsrivaal van Fawaz in de orthodoxie. De Tilburgse geestelijke stelt ze eveneens gerust. ,,Wij mochten met de politie samenwerken om [deze leer] te bestrijden.''

De gesprekken met de meisjes hebben Fawaz wel ongerust gemaakt. Hij probeert via via in contact te komen met Nouredine el F.. ,,Om met hem de confrontatie aan te gaan.'' Maar dat lukt niet. En de imam benadert Soumaya, een actieve moslima in zijn moskee van wie hij vermoedt dat ze ook in de greep van de Takfiri is geraakt. De twee meisjes hebben hem verteld dat ze haar hebben gezien bij de rechtszaak tegen Samir A. Hij laat Soumaya langskomen en confronteert haar met zijn vermoedens. Ze was een ,,levensgevaarlijk'' pad aan het bewandelen, zegt Fawaz later in een politieverhoor. Bovendien kan hij niet accepteren dat zij andere vrouwen waarschuwt niet meer op de zondagse lessen in de moskee te komen, zoals hij heeft vernomen. ,,Ik heb haar gewaarschuwd dat ze opgepakt kon worden door de geheime dienst. Ik heb tegen haar gezegd dat ze voor schut gezet zou worden, dat haar ouders voor schut zouden worden gezet.''

In één adem door neemt Fawaz zijn Tilburgse concurrent Bouchta onder vuur, bij wie Soumaya ook lessen zou volgen. Soumaya ontkent alles. Kort daarop verdwijnt Soumaya, die tegen het uitdrukkelijke advies van Fawaz in met Nouredine is getrouwd. Op 28 juni wordt ze op het Amsterdamse station Lelylaan gearresteerd samen met haar man die een automatisch vuurwapen bij zich heeft.

Curriculum Vitae

1964: Fawaz Jneid wordt in Tripoli (Noord-Libanon) geboren, maar wordt door zijn vader opgegeven als Syrisch staatsburger.

1981-1985: Koranstudie aan de universiteit van Medina in Saoedi-Arabië.

1991: Fawaz, imam in de Arabische Emiraten, komt na de Eerste Golfoorlog in de problemen, omdat hij heeft geageerd tegen de komst van Amerikaanse troepen naar de regio. Hij wijkt uit naar Nederland.

2002: Actualiteitenrubriek Nova zendt gedeelten uit van preken van Fawaz, waarin hij Bush en Sharon vervloekt.

2004: Na de film `Submission' eist Fawaz van VVD-fractievoorzitter Van Aartsen maatregelen tegen het Kamerlid Hirsi Ali. Tegelijkertijd adviseert hij meisjes rond de Hofstadgroep naar de politie te stappen.

    • Jaco Alberts
    • Steven Derix