Duitsland wacht een duur compromis

Duitsland is om de hete brij heengedraaid. Het land aarzelde tussen de noodzaak tot hervorming van een economie die geen nieuwe werkgelegenheid meer oplevert, en de sterke gehechtheid aan een verzorgingsstaat die het scheppen van nieuwe banen zo moeilijk maakt, en heeft besloten de Christen-Democratische leider Angela Merkel een beperkt hervormingsmandaat te verstrekken.

Dat is de boodschap van een verkiezingsuitslag die leert dat het land hevig verdeeld is, en bereid is de rechtse en linkse partijen evenzeer te belonen. Merkel heeft gewonnen en SPD-kanselier Gerhard Schröder verslagen, maar haar overwinning was zo krap dat de hervormingsgezinde centrum-rechtse coalitie waarop ze had gehoopt buiten bereik lijkt.

In plaats daarvan zal haar CDU misschien wel noodgedwongen een `grote coalitie' moeten aangaan met de SPD, een oplossing die zij een recept voor `stilstand' heeft genoemd. Met bijna 5 miljoen werklozen en een groei van vrijwel nul is een stilstand het laatste dat de grootste economie van Europa zich kan veroorloven.

Een verbitterd ideologisch geschil dat in heel Europa speelt, en ook tussen Europa en de Verenigde Staten, heeft in dit geval een heel heftige vorm aangenomen. Daarin staan de vrijemarkthervormers of zogeheten neoliberalen tegenover de verdedigers van de Europese verzorgingsstaat.

Merkel is opgegroeid in het communistische Oost-Duitsland, voelt zich aangetrokken tot de VS en hecht sterk aan de gedachte van het vrije ondernemerschap, en ze heeft campagne gevoerd op een uitdrukkelijk vrijemarktprogramma. Schrap de bureaucratie, zei ze. Verlaag de bijkomende arbeidskosten. Maak het kleine bedrijven gemakkelijker om mensen aan te nemen en te ontslaan. Verander de Duitse mentaliteit, die risico's schuwt.

,,Ik heb halverwege mijn leven geleerd dat verandering ook een nieuwe kans kan bieden'', zei ze aan de vooravond van de verkiezingen, waarbij ze doelde op de val van de Berlijnse Muur en haar plotselinge opkomst in de politiek van een verenigd Duitsland. ,,Ik zou de Duitsers graag het geloof bezorgen in de gedachte dat verandering een stimulans kan zijn en nieuwe kansen kan bieden.'' De Duitsers luisterden. Even leken ze geboeid. Maar toen het op stemmen aankwam, aarzelden ze. Merkel leek te kil, te afstandelijk, te drastisch in haar visie om hen gerust te stellen.

Uiteindelijk behaalde de partij veel minder steun dan de 38,5 procent die ze bij de verkiezingen van 2002 verwierf. ,,We hebben ons doel van een conservatief-liberale regering niet bereikt'', erkende ze, al hield ze wel vol een mandaat te hebben om een coalitie te vormen.

Dat mandaat bestaat: haar partij is de grootste, groter dan de SPD van Schröder. Maar Merkels onvermogen om een centrum-rechtse meerderheid te verwerven zal vooral bitter stemmen, omdat de ondernemersvriendelijke FDP, de partner van haar voorkeur, het zo bijzonder goed heeft gedaan.

Deze uitkomst bewijst dat er in Duitsland een sterke hervormingsstroom bestaat, die een werkloosheidscijfer van meer dan 11 procent als onaanvaardbaar beschouwt. Maar bijna net zo sterk is de opvatting dat elke ontmanteling van de zogeheten sociale markteconomie, die in Duitsland al dienst doet sinds de Tweede Wereldoorlog, rampzalig zou zijn. Voor tal van Duitsers staan de uitkeringen – waardoor het even aantrekkelijk kan zijn om wel of niet te werken – gelijk aan een grondwettelijk gegarandeerd geboorterecht waaraan niet te tornen valt.

De ruim 8 procent van de stemmen behaald door de nieuwe Linkspartei, die bestaat uit ontevreden oud-SPD'ers en oud-communisten uit Oost-Duitsland, illustreert hoe machtig deze opvatting nog altijd is.

,,De gedachte dat de zorg van de staat zover moet gaan dat mensen fatsoenlijk kunnen leven zonder te werken, is nog altijd diepgeworteld'', zegt Wolfgang Stock, politicoloog en aanhanger van de CDU.

Wat nu? Merkel heeft een mandaat, maar het zal moeilijk voor haar zijn om niet tot de coalitie te worden gedwongen die ze nu juist had willen vermijden – met de SPD. Als dat gebeurt, kan elke radicale hervorming van de Duitse economie veilig worden uitgesloten. Evenals een snelle verzoening met de Verenigde Staten zoals Merkel die had geschetst.

Een bevredigender alternatief is misschien om bij een coalitie met de FDP de Groenen te betrekken. Dat zou haar een meerderheid opleveren, maar de meningsverschillen tussen die partijen zijn waarschijnlijk te groot om te overbruggen.

Intussen heeft Schröder de mogelijkheid dat hij zal overleven nog niet helemaal uitgesloten. De kans lijkt wel heel miniem. Hij is nu eenmaal verslagen in verkiezingen die hij zelf vervroegd heeft uitgeschreven in een poging aan te tonen dat zijn steun sterk genoeg was om met kracht te regeren. Hij kan niet echt met opgeheven hoofd meer verder.

En Merkel is nu al een verzwakte figuur binnen haar partij. Dat ze kanselier zal worden lijkt waarschijnlijk. Maar de kans lijkt heel klein dat de eerste vrouw die op de stoel zal zitten waar eens Bismarck zat, zal kunnen regeren met de kordaatheid die Duitsland nodig heeft.

De brij kon wel eens heet worden.

Roger Cohen is columnist. © NYT Syndicate

    • Roger Cohen