Duitse verkiezingen

Süddeutsche Zeitung

18 September betekende vermoedelijk niet alleen het einde voor rood-groen. Op deze avond eindigde ook het kanselierschap van Angela Merkel, nog voor het begonnen was. Daarentegen probeert de bondskanselier, die gestrand leek, het heft weer in handen te nemen. Nog nooit eerder is een verliezer – en verloren hééft rood-groen – door zijn partij zó toegejuicht. In de Unie (CDU) daarentegen begint nu de ontmanteling van Angela Merkel, die vrouw die alles in handen dacht te hebben en die nu alles door haar vingers ziet wegglippen. Zelden heeft een vermeende winnares van de verkiezingen zo voor schut gestaan. De partij die zij als kandidate voor het kanseliersambt leidde, is in de verkiezingen bij alle enquêteresultaten achtergebleven. Zowel voor de CDU als voor de CSU is deze uitslag een catastrofe, een onverwachte, die daarom des te harder aankomt. [...]

Veel is mogelijk, weinig is uitgesloten. Een verkiezingsuitslag die zo veel – deels gewaagde – coalitiespelletjes mogelijk maakt, heeft zich in de Bondsrepubliek nog niet eerder voorgedaan. Dat is niet bedenkelijk, dat is alleen maar nieuw. De politieke verhoudingen in Duitsland zijn op losse schroeven komen te staan. Het land biedt een nieuwe aanblik: de grote partijen zijn niet groot meer, de kleine niet meer zo klein. Naast de gekortwiekte CDU, en een SPD die in haar thuisbases aan kracht gewonnen heeft, zijn de kleine een middelgrote machtsfactor geworden. Wel is de CSU bedrogen uitgekomen: zij heeft haar positie als landelijke partij verloren. De komende weken worden de weken van de machiavellisten en de grote strategen. [...]

Nu leven wij in bange afwachting: zal het een nieuwe regering lukken de belofte na te komen waarop de oude is gestrand – de belofte om de werkloosheid in dit land te verminderen? Wat zal er gebeuren als in plaats daarvan slechts angst en nieuwe armoede opkomen?

Ditmaal is het zo dat een linksburgerlijke regering door een andere burgerlijke regering wordt afgelost. Bij verdere fiasco's staat de burgerlijke politiek als zodanig op het spel.

Die Welt

Deze verkiezingen zijn voor het land als een volslagen verrassing gekomen – en de uitslag niet minder. [...]

Zelfs de welhaast ondenkbare herverkiezing van de kanselier lijkt niet uitgesloten, zij het ook alleen als rekenmogelijkheid in een coalitie van SPD, FDP en Groenen. Denkbaar is zelfs een buitengewoon fascinerende alliantie van zwart (CDU/CSU), geel (FDP) en groen. Waarom eigenlijk niet, als dat een verbond zou zijn van alle partijen die tot hervormingen bereid zijn? Niets lijkt meer onmogelijk.

Is er bij deze wankele meerderheden eigenlijk wel een mandaat van de Duitsers voor dieper ingrijpende hervormingen dan die van de agenda-2010? Een mandaat dus voor veranderingen die meer zijn dan een wassen neus? Ja, dat mandaat is er.

Niet alleen hebben de kiezers met de daverende uitslag voor de FDP duidelijk blijk gegeven te verlangen naar politieke hervormingen; naast om het even welke regeringscoalitie zal bovendien de macht van de feiten zich doen gelden, en wel nog krachtiger dan in de afgelopen drie jaar. Begrotingsellende, economische malaise en het schandaal van de werkloosheid zijn zowel opdracht als rechtvaardiging. Duitsland staat voor grote problemen, die roepen om leiding en zware beslissingen. Zij vormen ook hun eigen rechtvaardiging.

Le Figaro

Hevige machinaties zullen nu op gang komen om een nieuwe coalitie te vormen en een gemeenschappelijk regeringsprogramma op te stellen. Alles wijst erop dat men het zoekt in de richting van een `grote coalitie', een soort `cohabitation' op z'n Duits, die de CDU van Angela Merkel zou verenigen met de SPD van Gerhard Schröder.

Zo'n oplossing, die alleen maar een noodsprong zou zijn, stelt een machteloze regering in het vooruitzicht. Angela Merkel is binnen haar eigen partij omstreden, omdat zij het minder goed heeft gedaan dan de Beier Edmund Stoiber, die in 2002 met slechts 7.000 stemmen verschil door Gerhard Schröder verslagen werd. Van de SPD valt nauwelijks te verwachten dat zij de hervormingen van mevrouw Merkel zal steunen, want ze had al geen zin om die uit te voeren waarop de scheidende kanselier aandrong.

Van deze parlementsverkiezingen viel, door een uitstralingseffect naar de buurlanden, een versnelling van de hervormingen in Europa te verwachten. Nu dreigt de Europese politiek, die sinds het Franse `nee' tegen het referendum toch al in het slop zit, meer dan ooit verlamd te raken. Hoe zal de Duitse diplomatie bijvoorbeeld moeten kiezen tussen de CDU, die tegen de toetreding van Turkije tot de Europese Unie is, en de SPD, die er voor is? Toen Gerhard Schröder in mei deze vervroegde verkiezingen afdwong, wilde hij zich daarmee bevrijden uit een patstelling die verhinderde dat hij zijn hervormingsprogramma realiseerde. Nu, na de verkiezingen, dreigt Duitsland onbestuurbaar te worden. Dat is voor heel Europa een verlies.

The Guardian

Duitslands befaamde politieke systeem van consensus kan, als we afgaan op de nu bekende voorlopige uitslagen, wel eens te veel uiteengevallen zijn om nog goed voor het land te zijn. Europa's grootste land en economie treden een periode binnen van grote onzekerheid. [...]

Deze verkiezingen werden gekenmerkt door groot pessimisme, diepe ontgoocheling over de grote partijen en vluchtig gedrag van de kiezers, die de noodzaak van verandering erkenden maar de effecten ervan vreesden. Veel koehandel en gemarchandeer liggen voor ons, als deze buitengewone verkiezingsresultaten zijn verteerd. Duitsers willen misschien wel hervormen. Maar nu doemt verlamming op aan de horizon, omdat zij hun koelbloedigheid hebben verloren.

Financial Times

[...] Andere coalities zijn qua aantallen zetels mogelijk, maar politiek lijkt de waarschijnlijkste dat mevrouw Merkel de in grootte tweede partij, de SPD, uitnodigt om voor het eerst in 39 jaar een grote coalitie aan te gaan.

Dit is een tot somberheid stemmend vooruitzicht. Want een grote coalitie zal op het sleutelonderwerp van de hervorming van de welvaartsstaat bijna zeker kiezen voor de grootste gemeenschappelijk deler. En het is onwaarschijnlijk dat dit mengsel de hoge werkloosheid in Duitsland zal verminderen of het land zal verlossen van zijn forse begrotingstekorten.

Toch lijkt de uitslag de stemming van de meeste Duitsers te weerspiegelen: ze accepteren mogelijk de noodzaak tot hervormingen, maar ze zijn gelijkelijk verdeeld over de vraag hoe ver deze zouden moeten gaan en wie ervoor zou moeten betalen. [...]

Dit betekent dat er mogelijk een periode van voortdurende verwarring aankomt in een politiek systeem dat complexer is geworden met de komst van de neocommunistische `Linkspartei' als vijfde partij in de Bondsdag.

Het vooruitzicht van een grote coalitie is niet onpopulair bij veel Duitsers. [...] Maar Duitsland heeft geen nieuwe laag van opgelegde consensus nodig in een politiek systeem met meer dan genoeg checks and balances. [...]