Het is niet voorbij tot het voorbij is

Afgelopen woensdag om 18.00 uur plaatselijke tijd werd in Huntsville, Texas, Frances Newton geëxecuteerd, een zwarte vrouw die achttien jaar geleden ter dood is veroordeeld. Een persoonlijk verslag. ,,Bruce wil nog een verklaring opnemen en naar de rechtbank racen.''

De stemming in het zaaltje, ter beschikking gesteld door een kerk, is gespannen – zoals in de wachtkamer van een ziekenhuis tijdens een zware operatie. De familieleden van Frances Newton en enkele christelijke sympathisanten wachten hier de gebeurtenissen af. Frances is gisteren van de gevangenis in Gatesville overgebracht naar een van de acht gevangenissen hier in het plaatsje Huntsville. Vandaag, de dag van de executie, is ze nogmaals getransporteerd en ze bevindt zich nu in de Walls Unit, het kolossale executiegebouw twee straten verderop. Het wordt omringd door een hoge muur van rode baksteen, bemande wachttorens op elke hoek.

Moeder Jewel Nelms zit in haar zondagse kleren alleen op een bankje. Haar familie en het blanke christelijke gezelschap, in twee aparte groepen, eten en drinken wat. Jewels gezicht staat strak, haar kin vooruit. Ze heeft pijn, zegt ze. Vijf dagen geleden is ze gevallen toen ze een toespraak zou houden – bij de eerste hulp dachten ze aan een hartaanval maar het bleek alleen stress te zijn. ,,Ik moet gewoon geloven dat het nog goed komt voor Frances. Ik heb geen plan B, ik heb geen alternatief.'' Dan rinkelt de mobiel die naast haar ligt. Jewel veert op en drukt zenuwachtig op de verkeerde toetsen. Toen zij afgelopen december op Frances' executie wachtte, was twee uur voor de executie ook de telefoon gegaan. Toen werd haar meegedeeld dat de gouverneur 120 dagen uitstel gaf. Maar nu is het Bruce, de familievriend die al sinds jaar en dag een eigen onderzoek verricht naar de gruwelijke moorden op Frances' echtgenoot en haar twee kinderen, inmiddels achttien jaar geleden. Bruce moet snel informatie hebben. Hij wil weten waar rechercheur Pratt te bereiken is. Hij wil een verklaring van hem opnemen over het bestaan van een tweede pistool en daarmee naar de rechtbank racen. Jewel hangt vermoeid op. ,,Die man heeft het zo moeilijk; hij is zo van Frances gaan houden. Everybody does! Don't you like her? I know you do.'' Pamela, Frances' oudste zuster vangt dit op. ,,Ja, mijn zuster gaat onder je huid zitten, dat heeft ze altijd gehad'', zegt ze vriendelijk.

Mary Alice en Charles Wise hebben meer dan tien jaar lang Frances Newton elke week in de gevangenis opgezocht om bijbelstudie te doen. Het echtpaar zit met gegroefde gezichten en behuilde ogen kip te eten, hun bijbels opengeslagen. Ze hebben de laatste dagen onafgebroken gebeld met broeders en zusters hoog in de Republikeinse hiërachie en dicht bij Rick Perry, de opvolger van George W. Bush als gouverneur van Texas. Er waren hun beloften gedaan. En ze konden hun oren dus niet geloven toen afgelopen maandag de Texas Board of Pardons and Paroles, een commissie van vooraanstaande burgers die de gouverneur adviseert over gratieverlening of uitstel van executie, unaniem tegen Frances stemde. ,,Hoe is dat mogelijk'', roept Mary Alice Wise uit. ,,Het zijn mensen als wij!''

Maar Mary Alice geeft toe dat ook zij en Charlie vroeger fervente vóórstanders waren van de doodstraf. Het was de zaak van Karla Faye Tucker, die als eerste blanke vrouw in 1998 ter dood werd gebracht, die hen van mening had doen veranderen. Tucker, die haar schuld in een dubbele moord met een houweel had bekend, verwierf internationale bekendheid door haar spiritualiteit en vroomheid. Zelfs de paus schreef een protestbrief aan gouverneur George W. Bush en in het gevangenismuseum in Huntsville hangen pro-Karla affiches uit Kopenhagen. Frances Newton, hartsvriendin van Tucker met wie ze jarenlang in dezelfde gevangenis zat, was de volgende discipel van Mary Alice en Charlie. Ze adopteerden haar als een dochter en raakten tijdens de honderden bezoekuren gaandeweg overtuigd dat Frances het slachtoffer was van een onrechtvaardig justitiesysteem, bevooroordeeld tegen zwart en arm.

Vanochtend hebben Mary Alice en Charlie nog een uur met Frances gebeden en gezongen. Ze hebben Frances op het hart gedrukt dat God wellicht voor haar een groter plan heeft dan hier op aarde te zijn. Aileen Jones, een bevriende christelijke vrijwilligster, valt stralend in: of God laat vanmiddag een wonder gebeuren of Frances zal voor de eeuwigheid – en dat is erg lang – met Hem en haar gezin verenigd worden. ,,It's a win-win situation!''

Het is vijf uur – een uur voor de executie – als de telefoon weer gaat. Het gezelschap houdt de adem in. Het is professor David Dow, de verdediger van Frances, die doorgeeft dat het hoogste gerechtshof, het Supreme Court, de zaak heeft afgewezen. Jewel incasseert de vernietigende tijding met it ain't over till it's over en gaat kip van het buffet halen.

De stand van zaken: de verzoeken van Frances' advocaten tot heropening van haar zaak, respectievelijk uitstel voor nader onderzoek, zijn in de afgelopen twee weken door vijf hogere gerechtshoven – federaal en statelijk – opnieuw afgewezen. Het wachten is nu op de gouverneur. Ook na de afwijzing van gratie door de door hem benoemde commissie behoudt de gouverneur het recht dertig dagen uitstel te geven voor nieuw onderzoek.

Free Frances, free Frances, scanderen buiten de demonstranten. Een overweldigend politiecordon van State Troopers heeft de straat naar de Walls Unit afgesloten en staat kin op kin tegenover een kleine honderd betogers. Het merendeel is zwart en vrouw. In de tweede linie een aantal kranige bejaarden en een martiale afvaardiging van Black Panthers. Slechts een handvol ziet eruit als jonger dan 25. Op plakkaten wordt het racisme van de overheid aangeklaagd: `Lynching then, lynching now!' `Executie van Frances = moord van staatswege.' Gloria Rubac, een van de leidsters van de anti-doodstrafbeweging in Texas, houdt een vlammende toespraak. ,,Eerst laten ze de arme zwarte bevolking van New Orleans creperen en nu is Frances aan de beurt. ,,What do we want? Justice! When do we want it? Now!'', antwoordt een spreekkoor dreigend.

Om tien voor zes komt een journalist van de Houston Chronicle, Allen Turner, even vanuit het executiegebouw naar buiten. De duim omlaag. De gouverneur heeft van zich laten horen. Het wachten is over. Er is geen hoop meer. Vrijwel meteen daarna verlaten Jewel en de familie hun zaaltje en lopen, begeleid door gevangenispersoneel, naar de Walls Unit. De demonstranten, op een afstand van 100 meter, roepen fel en wanhopig: Frances, Frances. Voor de ingang draait Jewel zich om en wuift kort naar de demonstranten in de verte, haar vuist gebald.

De protestgroep valt stil, terwijl binnen de laatste voorbereidingen worden getroffen. [Allen Turner vertelt later desgevraagd wat er is gebeurd.] De families van Frances en haar man Adrian nemen plaats in gescheiden kamers, vergezeld door autoriteiten en een paar geselecteerde verslaggevers, onder wie Turner. Via ramen, doorzichtig van één kant, is er zicht op de executiekamer. Binnen ligt Frances op een brancard vastgesnoerd; een geestelijke aan het voeteneinde, twee gevangenisautoriteiten aan het hoofdeinde. Haar rechterhand en onderarm rusten op een houten bord en zitten vast in een soort want van waaruit een infuus-slang naar een andere kamer loopt. De gevangenisdirecteur vraagt of Frances nog iets wil zeggen. Boven haar hoofd hangt een microfoon maar ze kan de getuigen en families niet zien. Frances schudt van nee. De directeur: ,,You may proceed.'' (,,Begint u maar.'') De beul in de belendende ruimte haalt een hendel over en de chemicaliën vloeien het lijf van Frances in. Frances blijft strak naar het plafond kijken maar draait zich opeens om in de richting van de spiegels en probeert iets te zeggen. Een late bekentenis? Een wens voor haar familieleden? Het wordt niet verstaan en ze zakt weg. Na enkele momenten horen de waarnemers een kreun. Na acht minuten wordt Frances dood verklaard. Het is tien over zes 's avonds.

De aanwezige waarnemers van de media, allen met ruime ervaring, gaan met elkaar in discussie of Frances vredig was of in paniek. Michelle Lyons, de voorlichtster van het gevangeniswezen die er 150 executies op heeft zitten, beslecht het pleit: Frances was nerveus en angstig en zo komt het op de persbureautelex en in de kranten te staan.

Buiten begint een vrouwenstem hoog te gillen, een Afrikaanse jammerklacht. Sommige demonstranten zijn huilend op de grond gaan zitten of kijken dof voor zich uit. Massoud Nayeri, een Iraanse vluchteling die dag en nacht heeft gewerkt aan de campagne voor Frances, glimlacht berustend en deelt omhelzingen uit. Hij is gewend aan leed en wreedheid, zegt hij. Gloria Rubac, die twintig minuten geleden nog die vlammende toespraak hield, zoekt lijkbleek en zenuwachtig naar batterijen voor haar megafoon. Je moet nu een statement maken, roepen enkele kameraden. De ouders, Jewel en Bee Henry Nelms, komen als eerste naar buiten. Gebogen en door smart overweldigd. Een jonge tv-verslaggeefster probeert toch maar een microfoon onder hun neus te drukken. Twee zwarte vrouwen beginnen een gehurkte rondedans met vlerkerige wiekbewegingen. Ze vullen elkaar aan in een woedend spreekkoor: ,,Waar is jullie Jezus? Waar is jullie God? Waar zijn al die Christenen nu? Waar zijn de zwarte leiders?''

In de avondzon stelt een van de vrouwen voor een ritueel te houden om afscheid van Frances te nemen. Op de grond heeft ze foto's van Frances en Afrikaanse sieraden gedrapeerd. Ze steekt een litanie af over alle slaven die van de boot afsprongen, alle zwarte vagina's misbruikt door de blanken, alle zwarte mannen gecastreerd door de blanken. ,,Frances, jij ben onze zuster. Je mag nu rusten. Je hoeft niet meer te lijden.'' Mary Alice Wise wordt gevraagd iets te zeggen. Haar christelijke gezelschap blijft in hun airconditioned Cadillacs terwijl Mary Alice zich in haar eentje in de kring van zwarte vrouwen begeeft. ,,Frances had twee moeders. Frances was mijn dochter. Ze heeft mijn leven veranderd. Dit mag nooit meer gebeuren. Frances zal ons allemaal veranderen.'' De zwarte vrouwen – ,,amen, loof de heer'' – slaan hun armen om de huilende Mary Alice.

Een nicht van het slachtoffer, ook aanwezig bij de executie, legt aan de pers een bittere verklaring af: ,,Alleen een bekentenis van Frances zou gerechtigheid hebben gebracht. Ze had de leugens over Adrian en zijn familie als een stelletje drugdealers moeten rechtzetten.'' Adrians ouders zijn niet gekomen. Het is bekend dat ze Frances schuldig achten. Maar tot ieders verrassing hebben ze kort voor de executie een persoonlijke brief aan de gratiecommissie geschreven: ,,Frances hoort bij onze familie. Onze zoon Adrian en Frances waren zeven jaar lang samen en in die tijd waren we een grote gelukkige familie. We gingen samen naar het strand, naar het zwembad, naar barbecues en we deden allerlei leuke dingen samen. Het plotselinge verlies van Adrian en de kleinkinderen heeft ons diep geraakt – we waren er kapot van en we zijn nog steeds in rouw. We willen niet nog eens door hetzelfde heen gaan. We hebben al drie leden van onze familie verloren. Als u Frances executeert, is zij de vierde.''

In een benzinestation, om de hoek van de Walls Unit, uit de caissière haar gram over de commotie rondom die executies. ,,Bijna elke week. En die lui op death row zitten jaren op mijn kosten lekker niks te doen. Eerder afmaken die moordenaars.''

Een zwarte mevrouw vraagt of `hoe heet ze nou' eindelijk geëxecuteerd is. ,,Ze zal het wel gedaan hebben. Anders wordt ze toch niet geëxecuteerd?''

Een straat verderop is een studentenfeest losgebarsten. Huntsville heeft een hogerberoepsopleiding voor het gevangeniswezen, de grootste industrie in de stad.

In een pizzeria bespreekt een kleine groep van activisten hoe hun campagne voor Frances tot een nieuwe actie tegen de doodstraf om te smeden. Op de televisie beelden van de evacués uit buurstaat Louisiana die in Texas zijn neergestreken, bijna vierhonderdduizend ontheemden, en de benoeming van een nieuw conservatief lid van het Hooggerechtshof. De telefoon gaat: Jewel. Ze neemt zich voor vroeg naar bed te gaan en haar medicijnen in te nemen. Ze klinkt klein en verloren maar citeert moedig: If there is no struggle, there is no progress – geen vooruitgang zonder strijd. Een uitspraak van Frederick Douglass, een negentiende-eeuwse abolitionist.

Donderdag

De volgende morgen, bij het Innocence Network, het advocatencollectief van de universiteit van Houston dat Frances' zaak behartigde, heerst verslagenheid maar misschien is er ook opluchting dat het voorbij is. De laatste weken hebben bestaan uit het herhaaldelijk indienen van verzoeken bij vijf verschillende rechtbanken, replieken en pogingen tot verder onderzoek. Van de juryleden van destijds vonden ze er nog vijf in leven, drie van hen waren bereid te verklaren dat ze Frances Newton vandaag de dag niet meer tot de dood zouden veroordelen. Ook de brief van Adrians ouders, onder hun redactie, gaf hoop dat ze Frances konden redden. In het Amerikaanse rechtsgevoel, zo gebaseerd op oog om oog, tand om tand, weegt de strafeis van de familie van het slachtoffer zwaar. In alle bezwaarschriften hebben de advocaten ook keer op keer gewezen op de inconsistenties in Frances Newtons zaak. De zoektocht naar nieuw materiaal had de laatste weken een impuls gekregen door een recente opmerking van de aanklager in een interview met deze Nederlandse verslaggever – destijds was een tweede pistool gevonden. De aanklager had de opmerking vervolgens ontkend en, nadat de tape was afgespeeld, afgedaan als een verspreking. Maar in een aantal felle persconferenties daarna, waar verdediging en aanklager elkaar beschuldigden van onwaarachtigheid, roken de media lont en verschenen er ook landelijk artikelen over vraagtekens rondom de naderende executie van Frances Newton.

Heeft die plotselinge mediabelangstelling ergens toe geleid?

Jared Tyler van Innocence Network: ,,We hebben verloren en Frances is ter dood gebracht omdat het rechtssysteem doortrokken is van politiek. Uiteindelijk hing het af van de gouverneur. Durfde hij te riskeren dat hij van slapheid beschuldigd zou worden als hij Frances gratie zou verlenen?''

's Avonds terug naar Huntsville op zoek naar de begrafenisondernemer die de lijken afneemt van de Walls Unit. Het bedrijf blijkt Dignity Funeral House te heten. In een kapel wordt de laatste hand gelegd aan het opbaren van Frances die morgen naar Houston wordt vervoerd. Ze ligt met de handen over haar schoot gekruist. Aan haar pols zit nog de plastic tape van het infuus. Haar hand is koud. Haar gezicht vertoont geen uitdrukking. De levendige, aantrekkelijke vrouw die na een interview in de gevangenis in juli haar hand op het plexiglas legde en tegen me zei: ,,We'll meet again'', is nu een wezenloze sfinx. Wat had Frances de wereld nog proberen te zeggen in de executiekamer?

Ton Vriens beschreef de zaak van Frances Newton in het Zaterdags Bijvoegsel van 20 augustus. Het stuk is terug te vinden op www.nrc.nl

    • Ton Vriens