`Europa moet zijn kracht beter benutten'

Ondanks alle onenigheid in Europa is de Brit Mark Leonard er optimistisch over. In zijn spraakmakende boek Waarom Europa de 21e eeuw zal domineren steekt hij Europa een hart onder de riem.

,,De vrijheid, stabiliteit en het welzijn maken de Europese way of life onweerstaanbaar.''

Mark Leonard, Brits wetenschapper en beleidsmaker, tikte de woorden `Europa' en `crisis' op internetzoekmachine Google in en kreeg meer dan vier miljoen treffers. Zo ontdekte hij dat er al vijftig jaar lang iedere dag wel een verhaal in de krant staat over onenigheid in Europa, over doelstellingen die niet bereikt zijn, over diplomatieke ruzies, een permanent gevoel van mislukking. Toch schreef hij een boek met de optimistische titel Why Europe Will Run the 21st Century. Het is inmiddels in dertien talen vertaald en verschijnt eind deze maand bij de Arbeiderspers onder de titel Waarom Europa de 21e eeuw zal domineren. Het Amerikaanse blad Foreign Affairs noemde het ,,het meest provocerende boek over de Europese Unie''.

Mark Leonard (31) is een gedreven, ondernemende jonge man. Hij werkt als directeur van het Centre for European Reform, een internationale denktank in Londen, die de kwaliteit van het debat over Europa wil verbeteren. ,,Ondanks alle politieke crises, economische doelen die niet gehaald werden en de verdeeldheid van de Europese landen is er wel iets opmerkelijks gebeurd'', zegt hij. ,,Achter alle nee's – het Franse nee tegen de Europese Defensiegemeenschap in 1954, het nee van Charles de Gaulle tegen het Britse verzoek in 1967 om lid van de toenmalige Europese Gemeenschap te worden, het Deense nee tegen het Verdrag van Maastricht, het Zweedse nee tegen de euro, het Franse en Nederlandse nee tegen de Grondwet – zit een ongelooflijk succesverhaal.''

We zitten in het statige pand van de Britse denktank in Tufton Street, op steenworp afstand van Westminster, het politieke hart van Londen. Leonard is toevallig even op zijn werkplek, want hij is voortdurend voor onderzoek op reis, naar Washington, China, Brussel, Georgië, Warschau, Oekraïne.

Europese politici zitten met de handen in het haar nadat Fransen en Nederlanders aan de noodrem van de doorstomende Europese trein hebben getrokken. Wat stemt u zo optimistisch?

,,Ik probeer over kortstondige crises heen te kijken. Als je de wereldkaart bestudeert, zie je op het Europese continent een vredeszone, die zich als een olievlek verbreidt en in zijn kielzog nieuwe leden meevoert. Er is een nieuw soort macht ontstaan die niet afgemeten kan worden aan militaire begrotingen, zoals de VS doen, of aan de technologie van `slimme raketten'. Europa is een buitengewoon politiek-economisch experiment. Oorspronkelijk moest het de nationale staat redden van de catastrofale gevolgen van de Tweede Wereldoorlog. Intussen is de Europese Unie geëvolueerd tot een nieuw politiek en economisch model.

,,Oorlog tussen Europese mogendheden is ondenkbaar geworden, Europese economieën hebben Amerika ingehaald en Europa heeft achtereenvolgens een reeks landen vanuit een dictatuur de democratie binnengeloodst, van Spanje en Portugal tot de nieuwe landen in Oost-Europa. Rondom Europa bevinden zich nog eens tientallen landen in de `Eurosfeer', omdat ze via een navelstreng zijn verbonden met de Europese Unie. Ze zijn volledig van de Europese Unie afhankelijk wat betreft handel, investeringen, financiële stabiliteit en hulp. Ik zeg niet dat deze landen, Georgië, Turkije of Oekraïne, meteen lid moeten worden, maar hun identiteit is gericht op de Europese Unie. Ze zijn geïnspireerd door de Europese droom.''

Welke droom?

,,Door het creëren van de grootste interne markt van de wereld is Europa een economische reus geworden. Maar vooral de kwaliteit van de Europese economie maakt Europa tot een voorbeeld: een laag niveau van ongelijkheid stelt landen in staat te besparen op criminaliteit en gevangenissen, een energiezuinige economie beschermt hen tegen een stijging van olieprijzen, en het sociale model geeft mensen vrije tijd en ruimte voor het gezin. De vrijheid, stabiliteit en het welzijn maken de Europese way of life onweerstaanbaar. In Latijns-Amerika zijn de landen, die zich in de handelsorganisatie Mercosur hebben verenigd, door de EU geïnspireerd. Hun handelstarieven zijn al opvallend gedaald. De Afrikaanse Unie wil iets soortgelijks. En in China, waar ik om de paar maanden ben, gaat het grote debat bij de denktanks over het creëren van een Oost-Aziatische gemeenschap met een eigen markt en een munt. Natuurlijk is dit nog fantasie, maar de Europese Unie is hun voorbeeld.''

Het Europese model met z'n welvaartsstaten heeft ook een keerzijde: hoge werkloosheid in Frankrijk en Duitsland, kostbare sociale stelsels, trage economische groei, banen verdwijnen naar concurrerender landen in het oosten.

,,Ik ontken niet dat er problemen zijn, van de absurde gemeenschappelijke landbouwpolitiek tot het bekrompen migratiebeleid. Van een overmaat aan assertiviteit bij het ontwerpen van Europese standaarden, tot gebrek aan zelfverzekerdheid op het wereldtoneel. Mijn boek is wel een poging de Europese Unie te beschermen tegen degenen die Europa's prestaties wegmoffelen en tegen degenen die Europa willen veranderen in een federale staat naar Amerikaans voorbeeld. Beide groepen vervullen Europeanen met somberheid. Maar het juk van dit deprimerende pessimisme moeten we van ons afschudden.''

Het nee tegen de Europese Grondwet kan ook als afwijzing van verdere uitbreiding van de Europese Unie worden uitgelegd.

,,De angst voor de richting die de Europese Unie opgaat speelt zeker een rol in landen als Frankrijk met zijn hoge werkloosheid. Eén les die ik in ieder geval uit het referendum trek is dat er een ander soort integratie nodig is. Europa is niet alleen een economische markt. Jacques Delors, de Franse socialist en voormalig voorzitter van de Europese Commissie, had gelijk toen hij dat zei. Europa krijgt als markt alleen nooit die legitimiteit van de bevolking die het hard nodig heeft. De sociale dimensie, die de regeringsleiders in 2000 nog in hun hoofd hadden toen ze het ambitieuze economische hervormingsprogramma opstelden, de zogenaamde Lissabon-agenda, is uit het oog verloren.

,,Als we het hebben over vrij verkeer van kapitaal, goederen, diensten en mensen, moet er ook gesproken worden over basisnormen voor sociale bescherming waaraan alle Europese landen moeten voldoen. Dat geldt voor parttime werknemers, vrouwenrechten, er moet een minimum aan sociale standaarden zijn. De moeilijkheid is dat er steeds over een `Europees sociaal model' wordt gesproken, maar de meeste zaken van de Lissabon-agenda, die Europa economisch sterker moet maken, moeten op nationaal niveau worden uitgevoerd.

,,Burgers willen daarbij betrokken worden, dat hebben de Nederlanders heel duidelijk gemaakt bij het referendum. Maar politici gaan niet met de burgers over Europa in debat. Ze drukken iedere discussie over de EU steeds de kop in met doem-argumenten: Europa móét vooruit, anders loopt de zaak vast. Onzin. Europa is geen fiets die omvalt als er niet meer getrapt wordt. Er zijn tachtigduizend wetten, Europa heeft de grootste binnenmarkt geschapen, de economie beslaat een kwart van het wereld-bbp [bruto binnenlands product, red.], de Europese Unie is het grootste handelsblok, de EU ís voor velen de grootste bron van investeringen, er is één munt. Europa moet zijn kracht beter benutten.''

Hoe? Wat verdient prioriteit?

,,De kloof in levensstandaard tussen Oost- en West-Europa moet worden gedicht. Volgens een studie van de Amerikaanse effectenbank Lehman Brothers kan dat de invloed van Europa op de wereldeconomie de komende vijftien jaar sterk verbeteren. Politici doen alsof de uitbreiding met Oost-Europa niet bestaat, alsof het alleen een kwestie is van Poolse migranten die banen bedreigen, van een hogere begroting en van het overhevelen van subsidies.''

U ziet Europa ook als politiek project? De val van de Berlijnse Muur gaf de aanzet tot de hereniging van Oost- en West-Duitsland, nu is de hereniging tussen Oost- en West-Europa aan de beurt?

,,Europa is vooral een politiek project is. Oost en West horen bij elkaar. Ik wil veel meer politieke integratie zien op het wereldtoneel, op het gebied van migratie, milieu. Europa stuit nog lang niet op zijn grenzen. We moeten wel goed kijken waar Europa toegevoegde waarde levert, en niet bang zijn dingen te veranderen zoals in de landbouwpolitiek.

,,Economische middelen moeten worden gebruikt om die politieke doelen te bereiken. De economie moet wel goed functioneren. Daarom zeg ik tegen West-Europa: je kunt ook de ambitie hebben om deze landen in Oost-Europa in snel tempo te helpen welvarender te worden, al gaat dat op korte termijn met kosten gepaard. Ja, ook met verlies van banen in West-Europa. Daarom is de uitbreiding onpopulair in Frankrijk. Het veroorzaakt echte pijn in sectoren van de economie die niet concurrerend zijn. Dat proces is door de globalisering, de hevige internationale concurrentie, toch al onontkoombaar.

,,Maar als we de verliezers helpen, werklozen omscholen, zullen Europeanen er uiteindelijk ook van profiteren, want op den duur worden nieuwe banen geschapen. Ook in Frankrijk, dat heeft als geen ander altijd voordeel gehad van uitbreidingen van de EU. Dat had ook de boodschap van de politiek kunnen zijn tijdens het referendum, zowel van Franse als Nederlandse politici in plaats van almaar op de kosten van de uitbreiding te hameren zoals de regering in Den Haag deed.

,,Burgers realiseren zich terdege dat landen alléén niet meer zijn opgewassen tegen de globalisering. Staten, groot of klein, kunnen burgers niet meer op eigen kracht beschermen tegen milieuverontreiniging, terrorisme of economische schokken. Veel Europeanen mogen kritisch zijn over een Grondwet voor Europa, uit opiniepeilingen blijkt ook dat 90 procent voorstander is van de Europese Unie. Dat is hoopvol. De twintigste eeuw was de eeuw van de nationale staat. De toekomst is aan sterke regionale samenwerkingsverbanden die nodig zijn om welvaart te creëren.''

Dat gaat moeizaam in de regio Europa. De Lissabon-agenda, die van Europa in 2010 de meest dynamische kennisindustrie ter wereld moet maken, blijkt onhaalbaar.

,,Een aantal landen heeft al een succesvolle transformatie achter de rug, zoals Zweden, Denemarken, Nederland en tot op zekere hoogte Groot-Brittannië. Dat zijn landen die hun economie hervormen en het aantal werkenden verder opvoeren zonder dat ze hun hoge standaard van sociale voorzieningen opofferen. Zij hebben de verandering van een passieve naar actieve welvaartsmaatschappij doorstaan. Het Stockholmmodel staat lijnrecht tegenover de verspilling van het Amerikaanse business model met zijn grote sociale ongelijkheid, zwakke bonden en kleine overheid.

,,Ook bij de trage hervormers zoals Frankrijk en Duitsland, die een hoge werkloosheid kennen, is de laatste jaren wel iets gebeurd. Uit het scorebord dat ons Centre for European Reform jaarlijks bijhoudt om te zien hoe 27 Europese landen het er vanaf brengen met de Lissabon-doelstellingen, staan Duitsland en Frankrijk op de negende en tiende plaats. Nederland is nummer vier.

,,Bondskanselier Schröder heeft in ieder geval een begin gemaakt met hervormingen op de Duitse arbeidsmarkt. Mocht Angela Merkel hem als kanselier opvolgen, dan zal zij dit proces versterken. Frankrijk is nu ook begonnen en pakt de 35-urige werkweek aan, het starre ontslagrecht en de hoge jeugdwerkloosheid.

,,De private sector in Frankrijk en Duitsland hoort tot de meest concurrerende ter wereld. Duitsland exporteert met bijna 70 miljard euro, in juni, meer dan welk land ook ter wereld. Quite mindblowing. De Duitse economie lijdt meer onder een gebrek aan binnenlandse vraag, dan onder niet goed functionerende bedrijven. De onderliggende fundamenten van de Franse en Duitse economie zijn ongelooflijk sterk, zeker als je dat afzet tegen Italië of Griekenland. Met de juiste politiek en de juiste hervormingen op de arbeidsmarkt kunnen die economieën tot volle bloei komen en Europa uit het slop trekken.

,,Hoe beschermen we de Europese manier van leven in een tijdperk van globalisering, waarin China en India opkomen, waarin twee miljard mensen graag voor 1 à 2 dollar per dag willen werken? Daar moet Europa een antwoord op vinden. Europa is een machtige factor in de wereld, juist doordat de Europese Unie het vehikel is waardoor de lidstaten groeien. Met vijftig leden zal Europa een nog serieuzer te nemen economische speler zijn dan met 25 leden. Ik wil met mijn boek laten zien dat Europese integratie in de 21ste eeuw een even overtuigend antwoord op de globalisering kan zijn als het in de twintigste eeuw was op het probleem van de oorlog.''

    • Michèle de Waard