Eerste stap(jes) naar herstel van imago VN

Na de gisteren afgesloten VN-top rijst de vraag: is een `eens-in-een-generatie-kans' gemist of gegrepen? De VN hebben nu snel zichtbare successen nodig.

Kofi Annan rakelde de afgelopen dagen op de wereldtop bij de Verenigde Naties een moment uit 1997 op. Hij was net vijf weken VN-chef toen de Amerikaanse regering al kritiek uitte dat hij nog geen vergaande hervormingen had doorgevoerd. Annan bood de Veiligheidsraad grappend zijn excuses aan waarop de toenmalige Russische VN-ambassadeur Sergej Lavrov zei: ,,Waar klaagt u over? U heeft meer tijd gehad dan God.'' Annan antwoordde: ,,Maar God had een uniek voordeel, hij werkte alleen, zonder de Algemene Vergadering en de Veiligheidsraad en de comités.''

Annan wilde ermee zeggen hoe stroperig besluitvorming op wereldschaal is, met 191 lidstaten, en waarom de moeizaam tot stand gekomen slotverklaring van de top zo afwijkt van zijn eigen radicale hervormingsplan uit maart. Nu de driedaagse top gisteren eindigde, is de vraag: heeft de wereld een, zoals Annan het noemde, ,,ééns-in-een-generatie-kans'' gegrepen of gemist?

Armoedebestrijders morden de afgelopen dagen fors in New York, met voorop rock-grijsaard en activist Bob Geldof die de wereldleiders het rapportcijfer ,,vier'' gaf. Maar de meeste leiders noemden de top van de VN, verzwakt door interne verdeeldheid en schandalen, ,,een stap voorwaarts''. Zeker na het bijna-debacle van een uitblijvende slotverklaring. Hun mening is dat ook de resterende afspraken over ontwikkeling, veiligheid, mensenrechten en slagkracht van de VN bij elkaar voldoende uitzicht bieden op een veiliger en welvarender planeet.

,,Er is geen kans gemist. De top is een succes, ook al is het geen groot succes'', zegt de Indiase VN-ondersecretaris-generaal voor communicatie, Shashi Tharoor. ,,Er zit genoeg in het slotdocument dat een vernieuwing van de organisatie of de start van nieuw beleid inluidt.''

Bij lidstaten bestaat tevredenheid over een nieuwe politieke wil voor ontwikkeling, de opzet van een vredesopbouwcommissie, managementhervormingen, een verantwoordelijkheid voor landen in te grijpen om burgers te beschermen tegen genocide of andere gewelddadigheden en een nieuwe (maar nog vage) mensenrechtenraad. Het overstemt hun ongenoegen over de niet bereikte uitbreiding van de Veiligheidsraad en de volledig onvermeld gebleven strijd tegen massavernietigingswapens.

Het zijn kleine eerste stappen die moeten leiden tot een revitalisering van de VN. Veel keus is er trouwens niet, zeggen de meeste leiders en diplomaten er meteen bij: er is geen alternatief voor de VN, hoe vaak ook nationale belangen en regionale rivaliteiten het grotere mondiale belang ondermijnen. Annans adviseur Tharoor lacht de vraag of de VN niet dreigen gemarginaliseerd te raken discreet weg: ,,Je kunt de VN niet marginaliseren. Er is maar één VN: en dat zijn wijzelf. Dat zou dus betekenen dat we onszelf marginaliseren.'' Premier Balkenende zei gisteren: ,,We moeten af van die negatieve sfeer dat de VN niets bereiken.''

Toch heeft de top het beeld opgeroepen dat hoge verwachtingen niet zijn waargemaakt. Annan zette zichzelf en de VN in maart onder grote druk toen hij zijn mammoetpakket presenteerde en erbij zei dat het ,,geen à la carte menu'' was, waar leiders naar believen uit konden kiezen. ,,Het is een strategische fout geweest om zoveel op het bord van de leiders te leggen'', zegt een VN-diplomaat. Maar volgens Tharoor en andere diplomaten kon dat niet anders. Tharoor: ,,Denk aan de dreun die de VN in 2003 kregen door de oorlog in Irak. Ons aanzien daalde in tientallen landen, ook omdat wij de oorlog niet hadden kunnen voorkomen. Het enige antwoord was een ambitieus programma.''

Op `Irak' volgde ook een reeks schandalen, zoals het Iraakse olie-voor-voedselprogramma en de affaire-Lubbers, die grote vragen opriepen over het bestuur bij de VN. Volgens een medewerker van Annan waren diens woorden en alles-of-nietstoon ,,niet altijd goed'' omdat ze de verwachtingen van de top opschroefden.

Nadat deze zomer een groep wegbereiders, met daarin VN-ambassadeur Dirk Jan van den Berg namens Nederland, had bijgedragen aan een concept-slotverklaring voor de top bleek het leiderschap van de Verenigde Staten cruciaal. Verscheidene diplomaten vinden dat de VS eerst te afwachtend en vervolgens laat, hard en zigzaggend in actie kwamen. De werkelijke onderhandelingen bij de VN begonnen pas eind augustus toen de Amerikaanse VN-ambassadeur en hardliner John Bolton op de valreep ruim 750 amendementen indiende. Daarop kwamen landen als Pakistan, Egypte, Cuba, Iran, Syrië en Venezuela met eigen voorstellen. Bolton wilde de Millennium Ontwikkelingsdoelen voor onder meer halvering van armoede en honger schrappen, maar zag hier later weer vanaf. President Bush omarmde deze week in zijn toespraak ruimhartig de acht doelen uit 2000, die geen van alle op schema liggen.

,,Het was niet vruchtbaar dat Bolton nog met 750 amendementen kwam. Dat lokte bij de anderen ook een reactie uit'', zegt een medewerker van Annan. ,,Maar Bolton heeft het onderhandelingsproces wel opgezweept, ook door te verlangen dat ambassadeurs zelf aanwezig waren.''

De Nederlandse ambassadeur Van den Berg die in een kerngroep van vijftien landen betrokken was bij de onderhandelingen over de slotverklaring van 35 pagina's, neemt het op voor Bolton: ,,Bolton deed gewoon zijn werk. Ook als de VS vriendelijker waren geweest, waren ze niet verder gekomen. De Europese Unie wilde vaak hetzelfde als de VS. Bolton en veel ongebonden landen blokkeerden over en weer stukken tekst om elders hun zin te krijgen. Daardoor kwam het vast te zitten.'' Hij noemt de gang van zaken ,,verre van ideaal maar de realiteit''. ,,Dit krijg je met 191 landen. Eigenlijk is het allemaal nog verrassend goed afgelopen.''

De Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken en oud-NAVO-ambassadeur Nick Burns die betrokken was bij de onderhandelingen, ontkent desgevraagd dat er sprake geweest van obstructie door Bolton. ,,Boltons opstelling was nuttig want er zijn nieuwe dingen uitgekomen zoals de vredesopbouwcommissie. Het was heel lastig, met 191 landen. Maar wij zijn tevreden, al is dit nog maar een eerste stap van een permanente inspanning om de VN te hervormen.''

Het getouwtrek over de slotverklaring gaat indirect ook over de vraag wie het meest te zeggen heeft: de Veiligheidsraad, waar de rijke landen veelal vertegenwoordigd zijn, of de Algemene Vergadering waar de arme landen in de meerderheid zijn. Veel hervormingen vergen de steun van die Algemene Vergadering, zoals meer bevoegdheden voor de VN-chef, wat nu niet gelukt is. Wie bedenkt dat het `VN-parlement' alleen al vier jaar nodig had voor een niet-bindende resolutie over het verbieden van het klonen van mensen, weet dat geduld vereist is.

Of deze top bijdraagt aan herstel van de geloofwaardigheid van de VN, zal snel blijken. Veel landen willen meteen verder onderhandelen over de uitvoering van de afspraken. De VN hebben na alle dompers snel zichtbare successen nodig. Dat kan wereldwijd het vertrouwen in de organisatie en het beeld van een verdeelde, inefficiënte praatfabriek herstellen.

    • Robert van de Roer