De stelling van Joris Nassenstein: een lied over moord op Van Gogh schrappen is geen censuur

Op een manifestatie ter bevordering van de integratie moet juist niet over Mohammed B. worden gepraat, zegt Joris Nassenstein tegen Elsbeth Etty.

Als organisator van Souk, de Nederlands Marokkaanse manifestatie voor jongeren van Marokkaanse en van Nederlandse afkomst, heeft u afgelopen zondag in het Amsterdamse Concertgebouw een optreden van muzikant Spinvis (pseudoniem van Erik de Jong) geschrapt, omdat hij in zijn songtekst refereerde aan de moord door Mohammed B. op Theo van Gogh. Dat heet censuur.

,,Ik noem het keuzevrijheid. Als samensteller van het programma mag ik bepalen hoe zo'n avond eruit ziet en wat er gebeurt. Vergeet niet dat we het nummer samen zouden brengen, Holland Symfonia en Spinvis. Twee kunstenaars die wel samen de verantwoordelijkheid moeten willen nemen voor hun gezamenlijke uiting.''

U heeft Spinvis zelf uitgenodigd om een nummer te maken. Zijn hem daarbij contractuele beperkingen opgelegd of kreeg hij de vrijheid te doen wat hij wilde?

,,Er waren, afgezien van de financiën, geen schriftelijke afspraken. Maar we hebben uitdrukkelijk wel de doelstelling van de avond met elkaar besproken. De bedoeling was jongeren van Marokkaanse en Nederlandse herkomst samen te laten genieten van Nederlandse en Marokkaanse muziek en dans en hen zo nader tot elkaar te brengen. De keus om Spinvis met een eigen nummer te laten optreden met het orkest Holland Symfonia lag voor de hand omdat hij een geniale componist is en heel handig muzikale verbanden weet te leggen. Zo zijn we dat nummer ook gaan voorbereiden, tot en met contacten met de ud-speler uit Marokko, wiens spel Erik in het nummer zou verwerken. Dáár hebben we voortdurend over gesproken, tot Spinvis opeens met zijn tekst kwam.''

Die bleek `Het mes van God' te heten en dat mocht niet omdat hij volgens u refereerde aan de moord op Theo van Gogh.

,,Zo is het niet gegaan. Toen ik de titel `Het mes van God' hoorde gingen er wel lampjes bij mij branden. Ik heb Erik de Jong gevraagd of zijn tekst betrekking had op de moord op Van Gogh en dat bevestigde hij. Sterker: hij bleek van mening dat een referentie aan de moord op zo'n avond thuishoort terwijl dat van het begin af aan niet de afspraak was.''

Als u een kunstenaar een vrije opdracht geeft, moet u toch de uitkomst daarvan respecteren?

,,Spinvis heeft uiteindelijk gekozen voor een andere invalshoek dan wij. Niet erg, maar we moesten het nummer wel samen uitvoeren en dat ging niet meer. Misschien was de afspraak te vaag – dat moet ik mijzelf dan aanrekenen – maar wij wilden een culturele avond waarop het publiek niet ongevraagd zou worden geconfronteerd met actuele kwesties als de moord op Theo van Gogh.''

Confronterend kun je de tekst van Spinvis nauwelijks noemen: `Daar zijn wij/ in het oude huis/ over duizend jaar/ in de oude zee/ duizend jaar ligt/ het laatste woord/ en diep onder het/ oude zand ligt/ het mes van God.' Als dat al niet meer kan...

,,Ik heb, anders dan NRC Handelsblad, Het Parool en Trouw suggereerden, die tekst ook nooit confronterend of aanstootgevend gevonden. Spinvis zélf zegt dat zijn tekst naar de moord op Theo van Gogh verwijst.''

Nou en? Wie bent u dan om te zeggen: dat mag niet? Het lijkt wel of u bang bent uw publiek, of anders de subsidieverstrekkers voor het hoofd te stoten.

,,Het was onze beslissing om het nummer te schrappen, daar staan de subsidiegevers buiten. Het heeft alleen te maken met mijn opvatting dat het goed is om je samen te ontspannen en dat op zo'n avond, waarop geen plaats is ingeruimd voor debat, je mensen nader tot elkaar moet proberen te brengen.''

Cultuur mag toch aanzetten tot nadenken, confronterend zijn, debat uitlokken. Wat is daar tegen? Waar bent u bang voor?

,,Angst is niet mijn drijfveer, wel trouw aan onze doelstelling en verwachtingen die zijn gewekt bij de uitgenodigde kunstenaars en het publiek. Ter voorbereiding van de avond in het Concertgebouw ben ik naar een aantal muziekavonden geweest waar ik de enige bezoeker zonder Marokkaanse achtergrond was. Ik werd daar gastvrij ontvangen en heb er zeer genoten. Als ik vervolgens probeer zoveel mogelijk Marokkaanse jongeren naar het Concertgebouw te krijgen, wil ik voor hen net zo'n goede gastheer zijn en kunstenaars en publiek niet voor onaangename verrassingen plaatsen. Dat is meer een kwestie van beleefdheid dan van censuur.''

,,Ik voel geen enkele behoefte om ons Marokkaanse publiek aan te spreken op de daden van Mohammed B. Daar hebben zij net zo veel of weinig mee te maken als ieder ander. Als wij jongeren met Marokkaanse roots uitnodigen voor mooie muziek in het Concertgebouw en dan juist op die avond zonodig `het mes van God' even ter spraken moeten brengen, spreek je hen er eenzijdig op aan, en dat deugt niet. Wie zijn wij om dat te doen?''

Wie zegt u dat het optreden van Spinvis een onaangename verrassing geweest zou zijn? Zelf vindt u de tekst niet eens aanstootgevend.

,,Ik zeg ook niet dat het lied tot een rel zou hebben geleid, maar het zou het karakter van de avond, gericht op het kennisnemen van elkaars cultuur veranderd hebben.''

,,In elk geval zou het niet meer hebben beantwoord aan onze opzet. Een programmamaker heeft ook zijn artistieke vrijheid.''

Het doet mij denken aan de commotie rond de musical Aisha in 2001. Nederlandse en Marokkaanse uitvoerders hebben toen, onder druk van moslims die de musical beledigend vonden voor hun geloof, de voorstelling afgelast.

,,De vergelijking klopt niet. Er is in het geval van Spinvis geen druk van buitenaf uitgeoefend om een optreden te schrappen. Het is puur onze beslissing geweest en Erik de Jong heeft zich daarbij neergelegd. We hebben geen conflict, ik vind niet dat hij een wanprestatie heeft geleverd en hij krijgt ook gewoon zijn honorarium.''

Toch heeft u de indruk gewekt dat de moord op Theo van Gogh op een Nederlands-Marokkaans cultureel feestje taboe is, onbespreekbaar, zelfs in de meest bedekte of poëtische termen.

,,Als die indruk is gewekt, is dat een vervelend, uiteraard onbedoeld, neveneffect van ons besluit.''

Zou u het een volgende keer weer zo aanpakken?

,,Nee, ik ben er in een veel te laat stadium achtergekomen dat Spinvis en wij op verschillende sporen zaten. Als ik dat eerder had beseft, had het nooit zo ver hoeven komen. Er waren zondagavond 1500 Marokkaanse en Nederlandse jongeren in het Concertgebouw, die samen hebben genoten van mooie muziek en dans. Ons enige doel was die jongeren het gevoel te geven dat het Concertgebouw, het Nationaal Ballet en ons orkest ook van hen zijn.''

Wat als niet Spinvis maar een Marokkaanse kunstenaar met een dergelijke compositie was gekomen? Had het dan ook niet gemogen?

,,Ik denk dat ik niet anders had gereageerd. Het had alleen gekund als er tevoren ruimte voor debat was gecreëerd.''

Door er geen ruimte voor te maken, ga je de confrontatie met de werkelijkheid, de tegenstellingen en conflicten tussen Marokkaanse en Nederlandse jongeren, uit de weg.

,,Dat is waar, maar dat is goed op z'n tijd, omdat het aan mensen buiten de sfeer van confrontatie de mogelijkheid biedt elkaar te leren kennen en samen dingen te ondernemen. Buiten deze specifieke avond zou ik nooit de stelling verdedigen: laten we maar niet praten over wat er gebeurd is dan komt het vanzelf wel goed, zolang we elkaars muziek maar kennen.''

Ik hoop dat bij een volgende gelegenheid kunstenaars die ruimte zelf nemen, zonder uw toestemming te vragen. Als Spinvis een andere tekst had gemaakt en die ter plekke aan de nagedachtenis van Van Gogh had opgedragen, wat had u dan gedaan?

,,Daar had ik niets aan kunnen doen, maar ik zou het wel hebben betreurd.''

    • Elsbeth Etty