Vol en vet oergeluid (Gerectificeerd)

Het rockduo zZz ontstond vijf jaar geleden in een kelder in Badhoevedorp en reist nu de hele wereld over. Björn Ottenheim: ,,Voor ons is het publiek één groot, veelkoppig beest.''

De sterren fonkelen boven het Amsterdams havengebied. Kranen reiken naar de hemel, stadsnomaden slapen in hun bestelbusje. De verlaten ADM-werf ligt er bij als een plaatje uit een kinderboek. Er staat een ouderwetse circustent, verlicht door snoeren met kleurige lampjes. Buiten knappert het kampvuur.

Wie de tent in loopt, wacht een verrassing. Verdwenen is de kinderboeksfeer, hier regeert de bandeloosheid. Op een dikke laag stro verzamelen zich honden, krakers, zwervers, rockers, crusties en argeloze muziekliefhebbers. Ze hebben zich laten leiden door een klein houten bordje dat ergens in de Havens-West op een lantarenpaal geplakt zat. `Sleaze', zei het bordje. Kenners weten dat dit de afkorting is van Sleazefest, een festival dat hier ieder jaar wordt georganiseerd: vierentwintig uur feest met vuige rockmuziek en goedkoop bier. Dat nogal wat mensen hun eigen heupfles met sterke drank hebben meegenomen, verklaart de neervallende lichamen in het stro.

Sleazefest, dat ooit begon als een barbeque in Badhoevedorp, wordt georganiseerd door Björn Ottenheim en Daan Schinkel van het Amsterdamse duo zZz. Ieder jaar komen er meer bands, inmiddels ook uit Australië en Kroatië. Ze spelen garage-rock, rockabilly en andere onverslijtbare stijlen met een sleazy gitaar in de hoofdrol.

Alleen zZz heeft geen gitaar. Schinkel speelt orgel, Ottenheim drumt en zingt. Vlak voor hun optreden begint, rond twee uur 's nachts, is de sfeer baldadig. Kussens worden kapotgetrokken en mensen dansen in een regen van stro en veren. Als Schinkel en Ottenheim op het podium komen, dringt iedereen naar voren. Men staat niet alleen vóór het toneel, maar ook erop en erachter. Ottenheims drumstel en Schinkels orgel staan vlak bij elkaar. De kring van publiek sluit zich als een nauwe kraag om hen heen.

Gejaagde klop

Maar zZz bijt terug. De gejaagde klop van Ottenheims drum, zijn kreunende kreten en de frivole klank van Schinkel smelten samen tot nummers als `Ecstasy', `House of Sin en Sweet Sex'. In die warme, opgehitste circustent wordt zZz een hijgend beest dat zich om je heen wil slingeren. Vechten of vrijen, een tussenweg is er niet. Twee mensen draperen zich zoenend over een monitorbox; er wordt woest heen en weer gesprongen; een vrouw pikt Schinkels plaats in bij het orgel en begint haar eigen partijen te spelen. Als ze wordt weggeduwd valt ze op de grond en lacht uitzinnig. Of is het huilen?

Een week later treedt zZz op in het nieuwe Patronaat in Haarlem. De zaal is vol en het publiek laat zich makkelijk ophitsen. Na afloop eten Schinkel, Ottenheim, geluidsman Remco en lichtman Xander een `bandhap' in het nieuwe restaurant. Teleurgesteld prikt Ottenheim in zijn biefstuk. De béarnaisesaus is te zuur. ,,Wij zijn niet alleen rockmuzikanten, we zijn ook connaisseurs. We houden van lekker eten'', zegt hij.

Ze zijn tevreden over het concert. Hun mening over een optreden is afhankelijk van allerlei factoren. Ook de heenreis en de sfeer erna spelen een rol. Vanavond zat alles goed. Daan Schinkel: ,,Voor ons is het geluid erg belangrijk. Als daarmee iets mis is ben je zo vier, vijf nummers verder voor je er helemaal in zit. Dat was nu niet nodig.'' Ottenheim: ,,Al zijn we met zijn tweeën, dat wil niet zeggen dat het geluid makkelijker is af te stellen. Integendeel, wij kunnen ons niet verschuilen achter het geweld van nog eens twee gitaristen.'' Schinkel: ,,Bovendien hebben we meer apparatuur dan je zou denken. Met de spullen die wij gebruiken zou je zeven muzikanten kunnen bezighouden.'' Zo staat Schinkel achter een wankele toren bestaand uit een orgel, een pianette en een mini-Korg (synthesizer uit de jaren zeventig). Björn heeft behalve zijn drumstel nog een achtsporenrecorder, bij wijze van effectapparaat, en een ritmebox. En dan zijn er de echoboxen en een toongenerator uit het leger die door geluidsman Remco, vanachter het mengpaneel worden bediend.

Afgelopen mei verscheen het debuut Sound Of zZz. Het werd een cd die je thuis bijna niet durft te draaien. Omgeven door dit oergeweld – wat zou je je dan nog druk maken om rekeningen of de schijf-van-vijf?

Meteen nadat de cd was uitgebracht, verdween het duo naar Amerika voor een tournee van drie maanden. Even thuis werd in augustus op het Lowlands-festival en de UIT-markt gespeeld, en daarna het Sleazefest georganiseerd. Vorige week was er een korte tournee door Duitsland. Het handige aan de zZz is dat de twee muzikanten niet alleen in rockclubs spelen, maar ook in het discoleven passen. Zo spelen ze na hun reguliere concerten regelmatig nog een korte set in een discotheek.

zZz ontstond vijf jaar geleden in een kelder in Badhoevedorp. In die eerste week gebeurde het, als een Big Bang. ,,Alles wat we nu doen, was toen in aanzet al aanwezig.'' Zegt Schinkel. ,,We wisten meteen: hier kunnen we de wereld mee over. Het klonk nog wat mager, maar alles was er.''

Ottenheim: ,,Eerst waren de nummers instrumentaal. Het klonk easy tune-achtig, van die goedkope Italiaanse pornomuziek. Toen kreeg ik van mijn pa een echobak. Daar kon ik mooi door kreunen en zuchten. Zo kwam er iets van zang bij.'' Schinkel: ,,In die eerste week hadden we vijf nummers gemaakt, en we zijn gelijk begonnen met optreden. Onze hele ontwikkeling als muzikant heeft zich afgespeeld onder de ogen van het publiek. En zo gaat het nog steeds.''

Ook toen er nog geen cd uit was, werd zZz overal voor optredens gevraagd. Niet alleen op kraakfeestjes in Nederland, maar ook op het internationale muziekfestijn South By Southwest in Austin, Texas – twee keer inmiddels. Er volgde een contract bij platenmaatschappij Excelsior (ook bekend van Gem en Spinvis), en hun liedje `Ecstasy' werd door Robert Jan Westdijk gebruikt bij de seksscene in zijn film Phileine Zegt Sorry.

De zang van Björn Ottenheim is laag en wordt met antieke echo-apparaten vervormd tot hij nog onderaardser en liederlijker klinkt dan hij toch al doet. Ottenheim wordt vaak vergeleken met Jim Morrison in zijn wat minder gearticuleerde periode, en andere voormannen uit de gouden jaren van de rock'n'roll. Die verwijzing naar de oertijd zit ook in de teksten. Titels als `La,la,la', `Ecstasy'. `Walking With The Beast' en `House Of Sin' verraden een rotsvast vertrouwen in de klassieke thema's. Dat is dan ook waar het voor Ottenheim in de muziek om gaat: seks, drugs, en losbandigheid, zegt hij.

Boterhamworst

Zijn zang ontstaat uit kreten. Later ontwikkelen de kreten zich tot woorden. Die woorden moeten de juiste `rock'n'roll-klank' hebben. ,,Maar ze moeten ook iets betekenen voor me. Als ik `boterhamworst' een goede klank vind hebben, zoek ik toch even verder. Het moet geil zijn: in klank en inhoud.''

Dat Schinkel en Ottenheim alleen drum en orgel hebben om zich mee uit te drukken, is een bewuste beperking. ,,Ik ben van huis uit gitarist'', zegt Schinkel. ,,Maar ik wil het nu zo minimaal mogelijk houden. Daarom gebruiken we live wel extra effecten, maar we laten geen tapes of computers meelopen. We willen natuurlijk wel een vol en vet geluid. Daarvoor zoeken we eigen oplossingen. Ik zet een `delay' op mijn orgel of, nog simpeler, ik plak een stuk tape op de toets om de toon aan te houden. Helaas laten die plakkers wel snel los. Ik ben nu aan het experimenteren met stukjes lood.''

Schinkels orgel is vaderlands product: de Philicorda van Philips. ,,Geen muzikant ter wereld kiest zo'n ding. Het is een huiskamerorgel, heel goedkoop, maar met een vette versterker erop klinkt het als heel wat. Ik heb bewust geen Hammond genomen. Die klank is mooi maar zo bekend, die geeft direct associaties met allerlei soul en jazz uit de jaren zeventig.'' Schinkel spaart Philicorda's, via de website marktplaats.nl. ,,Ik ging vaak aan het eind van de set op een box staan om met mijn laarzen op de toetsen te spelen. Zo zijn er al een paar orgels gesneuveld. Nu ben ik iets voorzichtiger. Ik ga nog wel op de box staan, maar ik stamp minder hard op het klavier.'' Ottenheim: ,,Laatst hadden we nog zo'n orgel opgehaald in Staphorst. Het orgel stond in de huiskamer, met zo'n standaard erop vol christelijke liederen. De hele familie stond eromheen toen Daan hem even uitprobeerde. Het was een geweldig apparaat. Dus ik riep spontaan `Godverdomme, wat een geil ding!' De familie keek geschrokken. Maar ze waren wel onder de indruk van het geluid dat Daan eruit haalde.''

Vandaag, vrijdag, begint zZz in Amerika aan een volgende tournee. Twee maanden wordt er gespeeld, van New York via Philadelphia, Michigan en Kansas, naar Denver, Colorado. Van de zomer hebben ze er ook een reeks concerten gegeven, meestal als voorprogramma, soms als hoofdact of als onderdeel van een festival. Met zijn drieën (Schinkel, Ottenheim en geluidsman Remco Frijns) legden ze er 18.000 mijl af, oftewel zo'n 24.000 kilometer. Of hun cd in Amerika goed loopt, weten ze niet. ,,We hebben wel van een platenwinkel gehoord dat hij er in een week twaalf had verkocht. Twaalf! En we liggen in alle platenwinkels. Dat zijn er daar nogal wat'', zegt Ottenheim.

Het touren zelf kan ze niet lang genoeg duren. ,,Het is zo opwindend om Los Angeles binnen te rijden en dan een aanplakbiljet te zien hangen met daarop `Vanavond: zZz'. Alsof ze op je wachten'', zegt Schinkel. Van de 55 optredens die ze er deze zomer gaven, hadden ze er één gemist. ,,Omdat we in Yellowstone Park beren aan het zoeken waren. Toen stonden we ineens bij een aardverschuiving, en konden niet verder. Zo kwamen we dus te laat bij ons eigen optreden.''

Bestelbussen

Ze roemen de kwaliteit van de Amerikaanse bestelbussen, en de wegen. Hier in Europa gaat het soms moeizaam. Op de terugweg van Berlijn, een paar dagen geleden, lieten de remmen van het eigen busje het afweten. Ottenheim: ,,Het werd steeds gevaarlijker, tot we op een gegeven moment moesten stoppen. Ter hoogte van Hannover zijn we een vervanging gaan zoeken, want we moesten per se op tijd terug zijn in Nederland, we hadden die avond twee optredens.'' Schinkel: ,,Uiteindelijk moesten we twee auto's huren om alle spullen kwijt te kunnen. Toen zijn we ieder in een auto, met 180 kilometer per uur naar het westen gescheurd. En we hebben het gehaald. Eerst gespeeld in Den Haag en toen in Amsterdam. Zonder te soundchecken, dat wel.''

De optredens zelf gaan eigenlijk altijd goed, zegt Schinkel. ,,We doen ook niet altijd hetzelfde. We hebben bijvoorbeeld geen setlist, dat doen we zo'n beetje op het gevoel. Het gebeurt maar heel soms dat we niet op elkaar aansluiten.'' Ze zijn zich ervan bewust dat hun muziek een fysieke uitwerking heeft op de luisteraar. Ottenheim: ,,We zoeken het lage register, en je weet dat je daarmee bepaalde gevoelens oproept.'' Schinkel: ,,Het publiek komt vaak heel dichtbij.'' Ottenheim: ,,Dat vinden we juist geweldig. Laat maar komen. Voor ons is het publiek één groot, veelkoppig beest.'' Schinkel: ,,Op een avond was er een vrouw die steeds op mijn orgel kwam liggen. Hoe hardhandig ik haar ook wegduwde, ze kwam toch weer terug. Toen heb ik het maar gebruikt. Ik heb haar met haar kont op de toetsen gezet en heb er zo'n beetje tegen aan gereden. Het gaf een goed effect.''

De cd `Sound Of zZz'is verschenen op het label EXCEL (96082)

Rectificatie

De foto van zZz in het Cultureel Supplement van 16 september is niet gemaakt door Lex van Rossen maar door Isabel Nabuurs.

    • Hester Carvalho