Catalonië inspireert Spaanse regio's

De Spaanse regio Catalonië wil (nog) meer politieke autonomie. Maar de Catalaanse plannen staan haaks op de Spaanse grondwet en leggen de bijl aan de wortel van de koninkrijk.

De kwestie van het landsbestuur is doorgedrongen tot in het voetbalstadium. `Volem l'estatut' (Catalaans voor: We willen het statuut), zo konden de bezoekers van de wedstrijd Barcelona-Mallorca afgelopen weekeinde lezen op een groot spandoek in het stadion Camp Nou van Barcelona. Clubvoorzitter Joan Laporta is overtuigd Catalaans nationalist, vandaar. Hij had het laten ophangen ter ondersteuning van het nieuwe statuut, dat volgens sommige politici de regio Catalonië een onafhankelijkheid moet geven die overeenkomt met die van een eigen ministaatje.

Barcelona won (2-0), maar of Catalonië er ook in zal slagen een nieuw statuut met vergaande onafhankelijkheid te krijgen lijkt twijfelachtig. Al maanden discussieert het regionale parlement over de nieuwe tekst die straks aan de centrale parlement in Madrid voorgelegd moet worden. En net als bij de plannen van eerder dit jaar voor een eigen Baskische staat in associatie met Spanje, zal het centrale parlement geen tekst accepteren die verdere onafhankelijkheid eist dan de Spaanse grondwet wil bieden. De kans op een politiek debacle groeit. ,,Iedereen heeft zich ingegraven'', aldus gezaghebbend politiek commentator Miguel Ángel Aguilar. ,,Het lijkt op een collectieve politieke zelfmoord, een zeepbel die gaat barsten.''

Begin jaren tachtig voerde Spanje landelijk een systeem in waarin de zeventien afzonderlijke regio's een wisselende mate van autonomie werd toegekend. Baskenland en Catalonië, regio's met van oudsher een sterke nationalistische beweging, kregen de meest vergaande bevoegdheden. Deze regio's zijn alleen nog afhankelijk van de centrale staat op een beperkt aantal gebieden als defensie en buitenlandse politiek.

De regionale statuten zijn na 25 jaar aan herziening toe, zo vind vrijwel iedereen. De vraag is echter wat er nog aan bevoegdheden voor de regio's te vergeven is, zonder dat de Spaanse grondwet wordt geschonden en de Spaanse staat uiteen dreigt te vallen.

De Catalaanse regering van socialisten, groenen en radicale aanhangers van een Catalaanse republiek, noemt met regelmaat de eis van erkenning van een eigen ,,natie''. De socialistische regiopresident Pasqual Maragall liet zich onlangs zelfs ontvallen dat het Spaanse parlement ,,een Catalaanse natie met dimensies van een staat'' zal moeten accepteren. ,,Van de grondwet zullen meer dan vier punten veranderd moeten worden'', aldus de regiopresident tegenover het Catalaanse dagblad La Vanguardia. Dat laatste is echter uitgesloten, niet in de laatste plaats doordat de socialistische regeringspartij in Madrid zoiets niet accepteert.

De hoog oplopende discussies in het Catalaanse parlement contrasteren met het ontbreken van grote opschudding onder de Catalanen zelf. ,,De Catalaanse kiezers hebben meer belangstelling voor de manier waarop de publieke dienstverlening wordt gefinancierd, dan voor de discussie over een Catalaanse natie of een staat'', zegt politicoloog Julian Santamaria, die regelmatig de stemming in de regio peilt. Zaken als een goede gezondheidszorg, de financiering van de pensioenen en de veiligheid op straat staan aanzienlijk hoger op hun prioriteitenlijstje.

De strijd om verdere decentralisatie van bevoegdheden van Baskenland en Catalonië blijkt niettemin andere regio's te inspireren. Deze week liet de socialistische president van de kurkdroge regio Aragón weten dat hij de rivier de Ebro gaat ,,afschermen'' om zo de watervoorziening voor zijn burgers te garanderen. En de conservatieve regioregering van Madrid bestudeert of de vijandige overneming van het in Madrid gevestigde nutbedrijf Endesa door het Catalaanse Gas Natural kan worden geblokkeerd. ,,Het lijkt wel of iedereen in het hele land bezig is zich van elkaar af te schermen'', aldus Aguilar.

Steeds vaker worden echter vraagtekens geplaatst bij verdere decentralisatie. Regio-overschrijdende problemen als de verdeling van het schaarse water en de bestrijding van bosbranden dienen een algemeen belang dat de regionale verschillen overstijgt, maar dat steeds verder in het nauw komt doordat elke regio zijn eigen bevoegdheden en belangen voorop stelt.

Vooral Spanje's minder rijke regio's zijn bang dat hun inwoners achtergesteld gaan worden als een groter deel van de belastinggelden in de rijkere regio's blijft. ,,De nationalisten lijken het hele land overtuigd te hebben [...] van het bedrog dat het systeem van de autonome regio's per se efficiënter, juister en meer solidair beschouwd moet worden'', aldus een briefschrijver die zich in het dagblad El País beklaagde over het gebrek aan openbaar vervoer en scholen in de arme regio Asturië.

De centrale regering wist deze week een akkoord te bereiken over de budgetten voor regio's, een jaarlijkse terugkerende eierdans waarbij vooral de regionale tekorten op de publieke gezondheidszorg een steeds groter probleem vormen. Het Catalaanse statuut werpt echter zijn schaduw vooruit. Vertrouwend op de discipline van zijn Catalaanse partijgenoot Maragall heeft premier José Luis Rodríguez Zapatero zich eerder laten ontvallen dat hij het voorstel zal overnemen als er een brede consensus over bestaat in het Catalaanse parlement. Maar de eerste voorstellen zijn al op negentien punten in strijd met de grondwet, zo heeft de hoogste adviesraad van de regioregering al laten weten.

Binnen de regioregering bestaat grote verdeeldheid hoe het nu verder moet. Vooralsnog lijken de onderhandelingen zich te concentreren op wat de Catalaanse burgers het meest interesseert: de verdeling van de in hun regio geïnde belastinggelden.