Broer en zus als Romeo en Julia in het nieuwe Kabul

Bijna vier jaar na de verdrijving van de Talibaan verplaatst Maryam Shaheer zich met overgave in de rol van Julia. `Wij leven in een tijd van verandering'.

Het leven van de gesluierde huisvrouw Maryam Shaheer nam vier maanden geleden een radicale wending. Europese theaterregisseurs waren in het zomerse Kabul en gaven workshops. Ze was op bezoek in de Afghaanse hoofdstad, waar haar ouders wonen, en besloot spontaan een van de aangeboden toneelcursussen te volgen. Haar leven als huisvrouw zei Maryam van de ene op de andere dag vaarwel. Haar twee kinderen bracht ze onder bij haar ouders en haar echtgenoot liet ze tijdelijk achter in haar woonplaats, de noordelijke stad Mazar-e-Sharif. Hij moest even plaats maken voor de nieuwe man in haar leven: Shakespeare's Romeo.

,,Iedereen was tegen mijn plan, mijn man, mijn ouders, maar ik moest het doen. Al sinds de middelbare school droomde ik van toneel'', zegt de actrice. Deze avond staat de 26-jarige Maryam op het podium in Kabul als zij Julia speelt in Shakespeare's Romeo en Julia.

Shakespeare in Afghanistan? Een vrouw op het podium? Veel is veranderd sinds de extreem-conservatieve Talibaan eind 2001 werden verdreven uit de hoofdstad van Afghanistan. Het is nog geen vier jaar geleden, maar de tijd dat muziek, dans en andere cultuurvormen verboden waren en vrouwen alleen maar in gezelschap van man en met burqa de straat op mochten, lijkt al weer ver weg.

Een modderig weggetje heuvelopwaarts leidt naar Salang Watt 869, het adres waar Romeo en Julia zal worden opgevoerd. De entree, via een aftands bijgebouwtje, is misleidend. Er achter staan op verschillende niveaus oude, sfeervolle gebouwen en bevindt zich een ommuurde tuin waar het podium is opgesteld voor het toneelstuk. In de schaduw nemen enkele acteurs, de meesten scholieren en studenten van tussen de 17 en 22 jaar, nog voor een laatste keer hun teksten door. Het zal de tweede keer worden dat ze het stuk van de Engelse grootmeester opvoeren.

Het brengen van een meeslepende liefdestragedie van Shakespeare in een land waar culturele uitingen door oorlog bijna een kwart eeuw non-existent waren en gearrangeerde huwelijken vanzelfsprekend zijn, lijkt niet de meest voor de hand liggende keuze. ,,Wij willen het publiek ook beetje wakker schudden. Wij leven in een tijd van verandering. De jonge generatie is moe van de mullahs die vertellen hoe je moet leven'', zegt Maryam.

Het is volgens haar eveneens een goede manier om het traditionele Afghaanse theater te beïnvloeden, waar mannen meestal de helden zijn en vrouwen vaak een ondergeschikte rol spelen. ,Ik heb Romeo en Julia op de middelbare school gelezen, tien jaar geleden. Het is prachtig en krachtig liefdesverhaal. Julia maakt haar eigen keuze in het leven, iets wat veel vrouwen in Afghanistan niet kunnen of durven.''

De keuze voor Shakespeare heeft ook een praktisch verklaring, zegt Timor Hakimyar, directeur van de Foundation for Culture and Civil Society, de organisatie achter de toneelcursussen en de Shakespeare-voorstelling. ,,De regisseurs van de wokshops kwamen onder meer uit Europa en Canada. De regisseur van Romeo en Julia is de Fransman Maurice Durozier, die inmiddels weer terug is naar Frankrijk.''

Je zou verwachten dat het liefdesverhaal van Romeo en Julia enigszins is aangepast aan de Afghaanse realiteit. In Shakespeares tekst zijn de geliefden Romeo en Julia afkomstig van rivaliserende families. In de Afghaanse versie zouden ze lid kunnen zijn van concurrerende stammen of etniciteiten, zoals de Pathanen en de Tadzjieken. ,,Dat hebben we bewust niet gedaan. We willen de mensen laten kennismaken met een andere cultuur. In grote steden als Kabul zijn de inwoners daar wel aan toe. Maar het zal nog wel jaren duren voordat de andere delen van het land er ook klaar voor zijn'', zegt Hakimyar.

Toch wil Aftab (Zon) , zoals het gezelschap heet, de toeschouwer niet te veel van het stuk vervreemden. Dus spelen de acteurs in traditionele Afghaanse klederdracht en spreken ze Dhari, een Afghaans dialect van Farsi de vertaling van de tragedie is in het Perzisch. Want, zegt, Maryam, je moet wel proberen een relatie te creëren met de bezoeker, anders doe je het alleen maar voor jezelf.

Voor de huisvrouw uit Mazar-e-Sharif was haar familie niet het enige obstakel dat zij moest overwinnen. Het spelen van een vrouw die verliefd is op een man gaat in tegen de Afghaanse gewoonte van gearrangeerde huwelijken. Vrouwen mogen bovendien niet met vreemde mannen omgaan, tenzij haar eigen man of een ander mannelijk lid van de familie aanwezig is. Twee van de vier vrouwenrollen worden dan ook gespeeld door mannelijke acteurs.

,,Ik was daar aanvankelijk nogal nerveus over'', zegt Maryam. De oplossing bleek echter eenvoudig te zijn. Haar negen jaar jongere broer Siar kreeg de rol van Romeo. Zo kon ze zonder vrees een verliefde vrouw spelen. En zo ontliep zij nog heftigere reacties van man en familie. Haar broertje blijkt een zelfbewuste tiener te zijn, die zonder schroom in het Engels uitlegt waarom het verhaal van Romeo en Julia goed is voor de Afghanen. ,,Het is een mooi verhaal en jonge Afghanen zoals ik willen later zelf bepalen met wie we trouwen.''

Veel mannelijke generatiegenoten van Siar zijn 's avonds ook aanwezig als het stuk wordt opgevoerd. Zo'n 200 mensen zijn op komen dagen voor de voorstelling, waarin dans en declamaties domineren. Negentig procent van de toeschouwers is overigens man. ,,Want'', zegt onderwijzeres Shahlina Joia, een van de weinige aanwezige vrouwen, ,,in Afghanistan mogen de meeste vrouwen nog steeds niet 's avonds uit zonder man, ook niet in Kabul.'' Haar echtgenoot Gulahmad knikt bevestigend.

Maar voor Maryam maakt het allemaal niets uit. Het publiek is razend enthousiast. Een minutenlange staande ovatie volgt als het stuk voorbij is. De actrice huilt van blijdschap. Zij heeft haar droom verwezenlijkt.

    • Philip de Wit