`Accountants leven bij de gratie van de wetgever'

Accountants moeten stoppen met advisering en zich beperken tot de controle van cijfers, vindt toezichthouder Paul Koster. ,,De risico's zijn te groot geworden.''

Zelden ging er zo'n zucht van verlichting door de financiële sector als gevolg van een schikking van bijna 0,5 miljard dollar. Accountantsorganisatie KPMG voorkwam vorige maand met dit bedrag niet alleen een strafzaak in de Verenigde Staten, maar ook een nieuwe crisis in het accountantsberoep.

Na de teloorgang van Arthur Andersen in het Enron-schandaal zijn wereldwijd slechts vier grote accountantskantoren overgebleven. Een strafzaak tegen KPMG, over een constructie om belasting te ontwijken die aan cliënten werd geadviseerd, zou nóg een kantoor in het nauw brengen.

Paul Koster, bestuurder van de Autoriteit Financiële Markten die vanaf volgend jaar toezicht op accountants houdt, zegt dat toezichthouders en politici zich grote zorgen maken over de beperkte keuze in accountants. ,,Binnen het Europese samenwerkingsverband van toezichthouders leeft die vrees sterk, er is grote nervositeit. Er zijn te weinig kantoren waaruit ondernemingen kunnen kiezen, de risico's zijn te groot geworden. De sector kan zich niet nog een schandaal permitteren waardoor een van de Big Four zou verdwijnen.''

Hoogste tijd voor de sector zelf om drastische maatregelen te nemen, meent Koster die zelf registeraccountant is. Hij gooide vanmiddag op de jaarlijkse Nordemann-lezing van de Universiteit van Amsterdam de knuppel in het hoenderhok. In de jarenlange discussie over de onafhankelijkheid van de accountant komt de bestuurder van de toezichthouder met de meest rigoureuze oplossing: accountants moeten alleen nog maar jaarrekeningen controleren en moeten alle nevenactiviteiten stoppen of afstoten.

Waarom kunnen accountants hun controletaken niet combineren met commercieel advies?

,,De controle van jaarrekeningen is wettelijk voorgeschreven. Accountants leven bij de gratie van de wetgever. Zij zijn de bewakers van het vertrouwen in het maatschappelijk verkeer. Dat maakt het beroep een spil in het economisch verkeer en vereist een hoge morele waardigheid en sterk ontwikkeld ethisch bewustzijn. Maar bij commercieel advies staat het `enge' belang van de klant centraal. Die belangen botsen.''

Maar accountantskantoren hebben daarvoor toch Chinese muren waardoor belangenconflicten worden ingedamd?

,,Jawel, maar Chinese muren zijn onvoldoende. Van Chinese muren wordt wel gezegd: de Mongolen zijn er ook overheen gekomen. Zulke oplossingen kunnen niet het vertrouwen geven waar de markt om vraagt. Bovendien krijgen de medewerkers van accountantskantoren een tweeledige boodschap. Zij moeten soms twee belangen dienen. Je kunt het het personeel niet kwalijk nemen dat het af en toe fout gaat. De organisaties hebben ook de verantwoordelijkheid om bescherming te bieden aan hun personeel.''

Zo'n scheiding van controle en advies kan toch alleen in internationaal verband worden geregeld?

,,Daar is ook veel beweging. Sinds kort mogen kantoren in de Verenigde Staten slechts een bepaald gedeelte van belastingadvies doen. Dat wordt wel heel moeilijk om correct op te volgen. En hoe moeten toezichthouders dat gaan controleren? In Frankrijk is controle en advies al jarenlang scherp gescheiden. In Nederland heb ik de laatste tijd te vaak van grote beleggers gehoord dat ze niet tevreden zijn over de wijze waarop accountants nu functioneren.''

U pleit voor een uitgebreidere goedkeurende verklaring van de accountant. Waarom?

,,De huidige verklaringen staan bol van de voorbehouden. Het zijn inerte, statische verklaringen waar buitenstaanders weinig mee kunnen. Maar zij controleren wél namens de samenleving. Accountants moeten beter communiceren met de buitenwereld. Ik wil pleiten voor een uitgebreidere paragraaf waarin de accountant toelicht welke keuzes er zijn gemaakt. Als de winstmarge van een bedrijf verbetert, terwijl de markt het slechter doet, mag de accountant dat uitleggen. Is er niet geschoven met omzet of voorraden? Kan hij dat waarborgen? Boekhoudregels geven veel vrijheid voor interpretatie. Leg die keuzes maar uit, zeg ik: de snelheid waarmee bezittingen worden afgeschreven, de gekozen rekenrente waarmee de marktwaarden van bezittingen en verplichtingen worden berekend, ga zo maar door.''

Accountants zijn juist door het aansprakelijkheidsrisico terughoudend met zulke toelichtingen. Vraagt u daarmee niet dat ze zichzelf als lammeren ter slachtbank laten leiden?

,,Dat is maar hoe je het bekijkt. Ik zie in zo'n uitgebreide verklaring juist de mogelijkheid om de aansprakelijkheid te verminderen. Het is een negatieve afweging om daar gesloten over te zijn. Een uitgebreidere verantwoording maakt accountants bewuster hoe te opereren bij moeilijke vraagstukken.''

    • Jeroen Wester