Wereldleiders New York vooral opgelucht

Opluchting over de slotverklaring domineerde gisteren de top van wereldleiders in New York, ook al schortte er wel het een en ander aan die verklaring. Er was zelfs enig optimisme te bespeuren. Iedereen is flink geschrokken.

Voor veel leiders zag de wereld er gisteren zo slecht nog niet uit, gezeten aan een filet d'agneau met een glaasje Pomerol tijdens de lunch in een lounge van het VN-hoofdkwartier. Buiten op de East River waakte een patrouilleboot van de New Yorkse politie met zwaar bewapende agenten over hun veiligheid. Binnen dankte de Amerikaanse president George W. Bush, die aan tafel zat met onder anderen VN-secretaris-generaal Kofi Annan, de Russische president Vladimir Poetin en de Spaanse koning Juan Carlos, bij een toast zo'n 115 leiders voor hun steun na de orkaan Katrina.

Bovenal was het dreigende onheil van een ontbrekende slotverklaring voor deze VN-top na weken van getouwtrek een dag eerder op het laatste moment afgewend. Volgens Annans kabinetschef, Mark Malloch Brown, leek de zaak dinsdag ,,te ontsporen'' met nog 140 passages en 27 onderwerpen zonder besluit. Maar toen besloten Annan en de oude en de nieuwe voorzitter van de Algemene Vergadering alle omstreden teksten weg te laten of te vervangen door algemenere passages. Zo kwam er tot tevredenheid van velen toch nog een breed, zij het bescheidener pakket aan afspraken over ontwikkeling, veiligheid en mensenrechten.

De wereldleiders waren met de schrik vrijgekomen, bleek tijdens de lunch. ,,De spanning van de afgelopen dagen over `lukt het wel of niet' was weg. Er is een tastbaar gevoel van opluchting bij de leiders'', zei een medewerker van Annan die aan een van de tafels zat en vele tientallen leiders had gesproken. ,,Er is bij hen evenzeer teleurstelling als realisme dat méér niet haalbaar was. Maar er is ook grote vastberadenheid dat nu verdere actie nodig is.''

De topdiplomaat proefde zelfs ,,optimisme'' onder de leiders na de toespraak van president Bush die ,,voor zestig procent een ontwikkelingsspeech'' was. Bush manifesteerde zich tegenover de leiders niet als oorlogspresident maar onderstreepte dat oorlog alleen het terrorisme niet kan verslaan en dat de diepere oorzaken moeten worden aangepakt.

De president pleitte krachtig voor betere armoedebestrijding, meer hulp aan arme landen die goed bestuurd worden, betere ziektebestrijding en eerlijker wereldhandel zonder tariefmuren en subsidies. Die Bush hadden ze bij de Verenigde Naties nog niet gehoord. Het was ook premier Balkenende opgevallen dat de sceptische zaal Bush met ,,een behoorlijk applaus'' had beloond, ,,en dat is wel eens anders geweest''.

Balkenende had onder zijn collega's ,,een gevoel van urgentie'' bespeurd om de hervorming van de VN, die verzwakt zijn na de verdeeldheid over de oorlog in Irak en een reeks interne schandalen, verder ter hand te nemen. ,,Er is vreugde over het slotdocument, maar er is ook een opdracht om verder te gaan'', zei Balkenende. Een hoge diplomaat formuleerde het huiselijker: ,,Iedereen is zich zo rot geschrokken dat we bijna geen document hadden, dat er genoeg adrenaline is voor de komende jaren om hier hard aan te gaan werken.''

Annan stippelde gisteren al ,,de volgende fases in het hervormingsproces'' uit. Hij noemde het een ,,vitale doorbraak'' dat de Verenigde Naties voor het eerst hadden beslist dat ze een verantwoordelijkheid hebben in te grijpen om burgers te beschermen tegen genocide of andere gewelddadigheden. Zo'n doorbraak was ook de nieuwe vredesopbouwcommissie die landen na een conflict moet bijstaan.

Volgens Annan moeten deze commissie en de nieuwe mensenrechtenraad zo snel mogelijk gaan werken. Hij kreeg bijval van Balkenende die in zijn toespraak zei dat de mensenrechtenraad al begin 2006 moet gaan draaien en dat de juiste stappen moeten volgen om van de nu nog nauwelijks uitgewerkte raad ,,een effectief instrument'' te maken. Balkenende was net als Annan zeer kritisch over het ontbreken van het netelige thema van de non-proliferatie in de slotverklaring. ,,De oorverdovende stilte in het document over deze kwestie ondermijnt de geloofwaardigheid van de VN-organisatie'', zei Balkenende.

Ook de nu mislukte pogingen om een universele definitie van terrorisme op te stellen moeten doorgaan, zei Annan. De komende jaren zijn ook een test om te kijken of de VN echt willen optreden tegen een eventuele genocide en ook echt de armoede in 2015 willen halveren.

De leiders van Mexico, Jamaica, Nigeria en andere landen zeiden dat de rijke landen meer vooruitgang moeten boeken om de Millennium Ontwikkelingsdoelen uit 2000 te bereiken, toen ze toezegden meer buitenlandse hulp te geven en het levenspeil van de armen op te krikken.

Volharding bij moeilijker onderwerpen is juist nodig, concludeerde Annan gisteren. ,,Want één ding is wel duidelijk geworden in dit proces waaraan we twee jaar geleden zijn begonnen: ongeacht onze verschillen, in een onderling afhankelijke wereld staan of vallen we samen.''

Dankzij een openstaande microfoon kon de buitenwereld horen dat de leiders tijdens de lunch niet alleen maar diplomatieke taal wisselden. Bush begroette de Spaanse koning losjes met ,,Cómo está?'' (,,Hoe gaat het met u?''). En toen hij na zijn toastspeech langs de koning terugliep naar zijn stoel, grapte Bush: ,,U hebt niet naar me geluisterd!''

    • Robert van de Roer