De cineast die alles kon

Afgelopen nacht bezweek filmregisseur Robert Wise (91) in een ziekenhuis in Los Angeles aan een hartstilstand.

Robert Wise zal altijd het eerst herinnerd worden als de man van twee baanbrekende musicals. Dat spreekt vanzelf: West Side Story (1961) en The Sound of Music (1965) zijn niet zomaar succesvolle films, bekroond met respectievelijk tien en vijf Academy Awards (ook voor Wise' regie), het zijn monumenten in de westerse cultuur. Het zijn iconen waaraan filmmakers nog altijd vrijelijk kunnen refereren, ook in Nederland.

Maar Wise, geboren in 1914 en actief als regisseur tot 1989, heeft nog 37 andere films op zijn naam staan, waarvan The Set-up (1949), The Day the Earth Stood Still (1951) en The Haunting (1963) nog altijd het aanzien meer dan waard zijn. Wise was een duizendpoot die zich binnen het studiosysteem van Hollywood waagde aan vrijwel alle genres en naar eigen zeggen zijn stijl daaraan steeds aanpaste.

Het lijkt dan ook moeilijk om de regisseur van de groene alpenweiden uit The Sound of Music te rijmen met de filmer van het gothic spookhuis in The Haunting of van de serene buitenaardse invasie in The Day the Earth Stood Still. De enige overeenkomst, zou je kunnen zeggen, is de mate waarin hij zijn publiek mee wist te slepen, of hij het nu naar Oostenrijk voerde, naar de achterbuurten van New York of het eindeloze heelal in voor Star Trek uit 1979, zijn op een na laatste film.

[Vervolg ROBERT WISE: pagina 11]

ROBERT WISE

Plooibaar en meeslepend in alle genres

[vervolg van pagina 1]

Wise is opgegroeid in het Amerikaanse studiosysteem. Hij monteerde Orson Welles' meesterwerk Citizen Kane (1941) en diens Magnificent Ambersons (1942). Vervolgens stroomde hij, want zo werkte het systeem, door van montage naar regie toen Gunther von Fritsch naar de zin van de studiobazen te lang deed over de opnames van The Curse of the Cat People (1944) en ze dachten dat Wise het sneller zou kunnen. Hij had immers ook in hun opdracht extra opnamen gemaakt voor Magnificent Ambersons toen de studio niet tevreden was over het resultaat. Terwijl het nukkige genie Welles zich onbereikbaar hield in Mexico, filmde en monteerde Wise een versie die voor de studio meer aanvaardbaar was.

Zelfs zijn plaats achter de camera bij The Sound of Music was een rechtstreeks gevolg van de werking van het systeem. Beoogd regisseur William Wyler vond het scenario te zoet en wilde meer aandacht voor de historische achtergrond, de opkomst van het nazi-regime. Daarop nam de studio Wise in de arm en die heeft de romance tussen kindermeisje Maria (Julie Andrews) en de zingende Oostenrijkse familie Von Trapp in volle zoetheid ongeëvenaard in beeld gebracht.

Misschien heeft zijn souplesse binnen het systeem er wel voor gezorgd dat Wise nooit is opgenomen in de canon van grootste Amerikaanse filmauteurs zoals John Ford, Frank Capra, William Wyler, Billy Wilder of Orson Welles. Misschien heeft het ook te maken met de grote verscheidenheid aan genres waaraan hij zich waagde. Hij maakte science-fiction films (The Day the Earth Stood Still en Star Trek: The Motion Picture), boksfilms (The Set-up en Somebody Up There Likes Me, 1956), musicals (behalve de twee genoemde nog de enorme flop Star! uit 1968) en een fenomenale psychologische horror, The Haunting.

De enige overeenkomst is dat Wise in alle gevallen kon leunen op een sterk scenario om dat in zijn eigen beelden te vertellen. De openingsbeelden van West Side Story, het Romeo-en-Julia-verhaal in blank en gekleurd New York, zijn een perfecte voorafspiegeling van de rauwe film die komt; de camera zweeft hoog boven New York en de straten lijken op afgronden.

In The Day The Earth Stood Still doorbrak hij het adagium dat je films niet voor een expliciete boodschap moet gebruiken, toen hij het vredelievende buitenaardse wezen Klaatu een lange redevoering liet houden tegenover een panische menigte aardbewoners met tanks en kanonnen. Omdat de film is gemaakt in de koudste periode van de Koude Oorlog (1951), is er altijd een politiek statement in gezien. Wise zei later dat hij die boodschap van vrede zo universeel achtte, dat van werkelijk politiek engagement geen sprake kon zijn.

Na de niet erg goed ontvangen Rooftops uit 1989 gaf Wise het filmen eraan. Zaterdag had hij zijn 91ste verjaardag nog in ogenschijnlijk goede gezondheid gevierd, verklaarde zijn agent tegen persbureau AP.

    • Bas Blokker