VN tussen verlamd en vernieuwd

Op de valreep – een dag voor de top van wereldleiders – is de Algemene Vergadering van de VN het gisteren eens geworden over hervormingen van de organisatie.

De reünie van de Familie Wereld bij de zestigste verjaardag van de Verenigde Naties kan beginnen. Het papierwerk was gisteren op de valreep klaar, en alle leiders zijn gearriveerd. New York is deze week niet alleen het toneel van een horde heupwiegende modellen die op de catwalks de lentecollecties presenteren. De hoofdstad van de diplomatie huisvest nu ook een minder frivool gezelschap: meer dan 170 koningen, staats- en regeringsleiders zijn vanaf vandaag drie dagen bijeen bij de VN voor de grootste topconferentie uit de geschiedenis.

De top moet, na de ruzie over de oorlog in Irak en een reeks interne schandalen, de geplaagde volkerenorganisatie versterken voor de 21ste eeuw en de wereld welvarender en veiliger maken. Maar succes is niet verzekerd. De slotverklaring van de top die gistermiddag op de valreep tot stand kwam na wekenlang getouwtrek in een crisisachtige sfeer, gaat minder ver dan de ambitieuze blauwdruk voor ontwikkeling, veiligheid en mensenrechten die VN-chef Kofi Annan in maart presenteerde.

Stroperige onderhandelingen tussen vooral de rijke en ontwikkelingslanden hebben zijn radicale hervormingsplan her en der fors afgezwakt. ,,We hebben duidelijk niet alles gekregen wat we wilden en met 191 lidstaten is het niet gemakkelijk om een overeenkomst te krijgen'', zei Annan gisteren. ,,Wij allen zouden meer hebben gewild maar we kunnen werken met wat ons gegeven is. En het is een stap voorwaarts.'' Hij keek er zuinigjes bij.

Nieuw zijn onder meer de oprichting van een mensenrechtenraad, een vredesopbouwcommissie die landen moet helpen na een conflict, en een oproep aan landen hun burgers te redden als zij het slachtoffer dreigen te worden van genocide en oorlogsmisdaden. Er zijn ook veel vrijblijvende afspraken, zoals de toezegging om handelsbarrières voor zwakke landen te slechten. Uitgebleven zijn een universele definitie van terrorisme die aanvallen op burgers uitsluit, zoals Annan wilde, en vergaande bestuurlijke hervorming bij de VN. De door Annan zo belangrijk geachte uitbreiding van de vijftienkoppige, niet representatieve VN-Veiligheidsraad bleek eerder al onhaalbaar en is doorgeschoven.

[Vervolg NEW YORK: pagina 5]

NEW YORK

'VN-top is een mijlpaal, geen bestemming'

[vervolg van pagina 1]

De VN-chef noemde het gisteren een ,,echte schande'' dat ontwapening en non-proliferatie uit de slotverklaring zijn verdwenen en hoopte dat leiders dit thema deze week nog zouden aanpakken.

Of dit pakket een nieuwe impuls geeft aan de slagkracht van de VN, is de grote vraag. Daarover zal de top meer duidelijkheid bieden. Veel respijt hebben de VN niet. Tien jaar geleden lagen ze bij hun vijftigjarig bestaan ongeveer in coma na de vredesdebacles in Somalië, Rwanda en Bosnië. Vijf jaar geleden bij de Millennium Top leken ze ontwaakt en gericht op herstel met plannen voor armoedebestrijding, vredeshandhaving en de samenhang daartussen. Weer vijf jaar later liggen de VN intussen op de intensive care: door de diplomatieke verdeeldheid over `Irak', een reeks schandalen zoals de Iraakse olie-voor-voedselaffaire die het falen van het VN-Secretariaat heeft blootgelegd en de vooral Amerikaanse roep om hervormingen. Hoe lang kan een volkerenorganisatie laveren tussen vernieuwing en verlamming, zonder aan betekenis te verliezen?

,,De VN zijn een afspiegeling van de wereld. Zij kunnen maar zo ver gaan als de lidstaten toestaan'', zei gisteren de Zweedse voorzitter van de Algemene Vergadering, Jan Eliasson. ,,De hervormingen eindigen niet op deze top. Deze top is een mijlpaal, geen bestemming'', zegt desgevraagd Shashi Tharoor, de Indiase ondersecretaris-generaal voor communicatie bij de VN.

Diepe meningsverschillen tussen de rijke en ontwikkelingslanden, tussen Noord en Zuid zoals velen zeggen, hebben de afgelopen weken een breder akkoord over ontwikkeling, veiligheid, mensenrechten en slagkracht bij de VN verhinderd. Aanvankelijk leken de onderhandelingen tijdens de zomer soepel te verlopen totdat de in augustus begonnen Amerikaanse VN-ambassadeur en hardliner John Bolton enkele weken na zijn aantreden iedereen overdonderde met honderden amendementen, vlak voor de top. Annan nam hem dat publiekelijk niet in dank af. De ontwikkelingslanden reageerden ook met amendementen. Het ging om landen als Pakistan, Egypte, Cuba en Venezuela. Ook Rusland liet zich niet onbetuigd.

Bolton wilde zelfs de zogeheten Millennium Ontwikkelingsdoelen, overeengekomen door de leiders in 2000, schrappen, maar trok dit later in. Deze doelen voorzien in acht plannen voor onder meer halvering van armoede, basisonderwijs voor iedereen en betere ziektebestrijding in 2015. Bolton ging daarna alsnog akkoord met een tekst die steunt dat veel rijke landen in 2015 0,7 procent van hun nationaal inkomen aan ontwikkelingshulp besteden; zonder dat dit verplichtend voor de VS is, die nu zelf 0,16 procent uitgeven.

Bolton en Annan wilden beiden de VN-strucuren zodanig wijzigen dat de Algemene Vergadering minder greep krijgt op het VN-Secretariaat en de speelruimte voor de VN-chef toeneemt. Maar dat is niet gelukt. Veel van de voorstellen worden aan de Algemene Vergadering overgelaten om later over te beslissen. Annans en Washingtons wens voor een intern ethiekbureau en voor versterking van het interne VN-onderzoeksbureau krijgt wel steun. Maar Annan krijgt niet meer armslag om mensen over te plaatsen of bestuurlijke wijzigingen door te voeren, zoals de VN en de Europese Unie wilden.

Bolton liet zich gisteren mild uit. ,,Dit is niet het begin en het einde en we hebben ook nooit gedacht dat het dat zou zijn'', zei hij tegen verslaggevers. ,,Dit ging niet meer dan de eerste stap zijn.''

De Nederlandse regering zei gisteren bij monde van premier Balkenende dat ,,we niet ontevreden hoeven te zijn'', al zal voor sommige onderwerpen nog ,,geknokt moeten worden'', zoals voor een goede werkwijze van de mensenrechtenraad. Deze raad moet de niet-functionerende mensenrechtencommissie vervangen. Voorstellen om de leden te laten kiezen door tweederde meerderheid in de Algemene Vergadering of bekende schenders van de mensenrechten te weren, hebben het niet gehaald.

Minister Van Ardenne (Ontwikkelingssamenwerking) sprak van ,,een uitstekende tekst en een agenda voor de toekomst''. De Braziliaanse VN-ambassadeur Ronaldo Mota Sardenberg vond daarentegen dat de slotverklaring weinig nieuwe afspraken bevatte, waarmee hij de mening van veel non-gouvernementele organisaties weergeeft. ,,Er zijn veel teksten die het niet overleefd hebben, die tot een meer vooruitblikkend document zouden hebben geleid.''

Maar andere diplomaten zeiden dat de VN geprobeerd hadden te veel tegelijk aan te pakken. ,,We probeerden een vol bord te hebben en we waren niet in staat om zoveel in één enkele keer te eten'', zei de VN-ambassadeur van Costa Rica, Bruno Stagno, gisteren.

De komende dagen zal op de topconferentie in New York blijken of de wereldleiders toch grotere nog ambities hebben om de VN relevant te houden.

HOOFDARTIKEL: pagina 7