Fotoreeksen die de kortstondigheid ontstijgen

Er hangt een atmosfeer van nostalgie over de fotomanifestatie Noorderlicht. Het evenement, dat afwisselend in Leeuwarden en in Groningen wordt georganiseerd, houdt dit jaar Groningen in haar ban. Door de stad zijn zeventig exposities georganiseerd. De hoofdtentoonstelling met werk van 42 fotografen heeft als thema Traces & Omens. Met deze editie van Noorderlicht proberen de tentoonstellingsmakers de context van foto's zichtbaar te maken en doen ze een poging de kortstondigheid van het moment waarop de foto is gemaakt te ontstijgen. Een lastige opgave; foto's zijn nu eenmaal per definitie een momentopname.

Het is dan ook niet verrassend dat bijna elke bijdrage bestaat uit een reeks. Nauwelijks wordt gekozen voor één sprekende foto. Een reeks wekt al snel het idee van een bredere context; meer beelden laten nu eenmaal meer zien dan één beeld. De Chinese Bo Hai koppelt in de reeks Dusk uit 2002 zijn vader, oma en zoon aan een belangrijke plaats in hun leven. De oude vrouw ligt op bed, en kijkt met haar gekreukelde gelaat en glimmende oogjes in de camera. Een foto van het uitzicht vanuit haar raam laat een rommelige binnenplaats zien, omringd door bouwvallige huisjes. De 15-jarige zoon van de fotograaf leeft daarentegen tussen strakke flatgebouwen. In drie generaties is er veel veranderd, is de voor de hand liggende conclusie. Dusk is een voorbeeld van het persoonlijke, dat op Traces & Omens sterk vertegenwoordigd is.

De fotoreeksen van de verschillende fotografen zoeken het vooral in de kwantiteit in plaats van de kwaliteit. In de reeks Minutes to Midnight (2004) legt de Australiër Trent Parke in stemmige en grofkorrelige zwartwitfoto's het harde leven in de bush vast. Enkele foto's vallen op, zoals een geheimzinnige oplichtende gestalte met op de achtergrond een boom die dreigend zijn takken uitspreidt.

Maar vaker is het op zichzelf staande beeld niet sterk genoeg, zoals bij de Argentijnse Paula Luttinger. Ze maakte prachtige grofkorrelige opnames van de cellen waarin tijdens het Videla-regime vrouwen werden opgesloten. Die foto's combineerde ze met korte anekdotes van de gevangen vrouwen. Het zijn mooie beelden, maar zonder de getuigenissen zijn ze niet meer dan dat: mooie beelden van enigszins vervallen en vergane ruimtes.

Nogal wat fotografen hebben zich gericht op sporen van mensen zonder de mensen zelf in beeld te laten komen: de saaie reeks foto's van sigarettenpeuken die door Russische vrouwen zijn achtergelaten bijvoorbeeld. Stephen Gill verzamelde de peukjes met daarop sporen van rode lippenstift.

Een verzameling die wel fascineert, zijn de bleke polaroidfoto's David Almeida. Displacement, een reeks uit 2004, laat afgedankte troep zien, oude wasmachines, tv's en meubels. Ze staan er nutteloos en verloren bij, aan de weg gezet. Mothers 2000-2005 van de Japanse Miyako Ishiuchi, die op dit moment op de Biënnale in Venetië Japan vertegenwoordigt, springt er ook uit: een kanten onderbroek, een oude, uitgedroogde lippenstift, ze worden categorisch en onderzoekend in beeld gebracht. Het zijn de bezittingen van de overleden moeder van de kunstenaar.

Traces & Omens is vooral goed in het laten zien van sporen. Letterlijke sporen als peuken en meubilair, maar ook de sporen die oorlogen en rampen achterlaten in het leven van mensen. De foto's zijn vooral observerend en vaak persoonlijk, maar hebben elkaar nodig om een zo breed mogelijk verhaal te vertellen. Het principe van de foto als momentopname, één beeld dat meer zegt dan duizend woorden, is terzijde geschoven. De probleemstelling dat één foto een momentopname is en geen recht doet aan de veelzijdigheid van een gebeurtenis, is daarmee eerder omzeild dan bevredigend opgelost.

Tentoonstelling: Fotomanifestatie Noorderlicht, Traces & Omens t/m 9 okt in Der Aa-kerk, Akerkhof 12, Groningen. Inl. 050-3182227, www.noorderlicht.com

    • Machteld Leij