De laatste droom van Michelangelo Antonioni

Een nieuwe Antonioni, dat is filmwereldnieuws. En zeker als die ook nog onder de titel Eros door het leven gaat. De Italiaanse meester had in 1960 bij de première van een van zijn klassiekers, L'avventura, op het filmfestival van Cannes de liefde dood verklaard. Eros is dood, zei hij. En hij legde een rechtstreeks verband tussen de malaise van eros en de malaise in de westerse cultuur. Daarna keerde hij in vrijwel alle films van zijn indrukwekkende oeuvre terug naar het thema van de liefde en het verlangen naar schoonheid.

Sinds Michelangelo Antonioni (1921) in 1985 getroffen werd door een beroerte die hem verlamd, bijna blind en grotendeels van zijn spraakvermogen beroofd in de regisseursstoel achterliet, leek het gedaan met zijn carrière. Maar in zijn hoofd, en dat van zijn vaste scenarioschrijver Tonino Guerra, duizelde het nog van beelden die verhalen wilden worden. In 1995 hielp Wim Wenders hem daarbij. Beyond the Clouds (Al di là delle nuvole) was een film over filmen en leven, een halfgeslaagd aftreksel van wat Antonioni ooit vermocht, waarbij naast Wenders ook zijn echtgenote Enrica Antonioni als de zintuigen van haar man dienst deed.

Tien jaar later is de belangrijkste vraag: kan hij het nog? Eros is een filmdrieluik dat de naam van Antonioni als initiatiefnemer draagt. De andere deelnemers aan het project waren snel gevonden, want iedereen wil wel op de affiche met een legende, zoals co-regisseur Steven Soderbergh zei. Net als in de belendende panelen van het onevenwichtige en ongelijksoortige drieluik zijn in Soderberghs Equilibrium liefde en de dood de polen waartussen het menselijke bestaan zich afspeelt. De Amerikaanse regisseur leverde met zijn aandeel een grotendeels in zwart-wit gedraaide stijloefening af over een dolgedraaide reclameman die bij zijn psychiater te rade gaat voor zijn erotische nachtmerries.

Wong Kar-wai is van de hedendaagse filmmakers degene die de erfenis van de Italiaan in een eigen, warmere, maar even afstandelijke stijl levend weet te houden. Zijn films kunnen nooit echt teleurstellen. Zijn openingssequentie The Hand is meteen de meest geslaagde episode van het project. Gong Li speelt een ouder wordende courtisane die op het laatst alleen nog door haar kleermaker wordt bemind. Wong liet zich het meest consequent door Antonioni's kenmerkende stijl inspireren. Het elliptisch vertelde verhaal is met behulp van veel close-ups van details visueel gemaakt. En met name sterk door het gebruik van Antonioni's beroemde `temps mort', de zo veelzeggende loze momenten tussen de handelingen, die sinds de jaren zestig tot het idioom van de Europese artistieke film zijn gaan behoren.

Met een mengeling van cynisme en desillusie moet echter worden geconstateerd dat Antonioni's eigen bijdrage The Dangerous Thread of Things slechts een flauwe afschaduwing van zijn grote oeuvre is. Even lijkt het erop dat hij op zijn oude dag iets revolutionairs gaat proberen, door van een driehoeksrelatie tussen een oudere schrijver en twee jongere vrouwen vooral de lichamelijke kant in beeld te brengen. Thread is een heel milde film, waarin schoonheid mag bestaan en bewonderd mag worden en liefde zelfs lijkt te kunnen overwinnen. Mild is ook de zachte kleurstelling. De eindeloosheid van de wind en de zee zijn lang niet meer zo vervreemdend en angstaanjagend als in L'avventura.

Wat daaraan precies Antonioni's eigen bijdrage is geweest blijft raden. Zelfs als de beelden in zijn hoofd precies zo verfilmd zijn als hij ze heeft kunnen communiceren, zullen we nooit weten wat in de vertaling verloren is gegaan. Dat stemt droevig. Ook doordat het eindresultaat de oneerbiedige gedachte voedt dat Thread de laatste natte droom van een oude man is. Die moeten wij hem dan maar gunnen.

Eros: The Hand. Regie: Wong Kar-wai. Met: Gong Li, Chan Chen. Equilibrium. Regie: Steven Soderbergh. Met: Robert Downey jr., Alan Arkin. The Dangerous Thread of Things. Regie: Michelangelo Antonioni. Met: Christopher Buchholz, Regina Nemni, Luisa Ranieri. In: 4 bioscopen.