In Afrikaans modeldorp horen geen armen

De top van de Verenigde Naties houdt zich deze week bezig met de in 2000 geformuleerde millenniumdoelen, zoals halvering van armoede. In het Keniaanse modeldorp Sauri worden ze gerealiseerd.

Het versleten bankstel in het schamele onderkomen van Monica Oketch dreigt te verdwijnen onder de zojuist geoogste maïskolven. ,,Er is straks geen ruimte over om te slapen'', lacht ze. ,,Vroeger haalde ik bijna niets van mijn akker, maar dit jaar zal ik genoeg te eten hebben. En voor het eerst ga ik een deel van de oogst verkopen voor het schoolgeld van mijn kinderen'', zegt ze vol triomf.

Patrick Mutuo staat te glunderen. Hij is de leider van het Millennium Villages Project, dat beoogt van Sauri een model te maken voor plattelandsontwikkeling. ,,Sauri moet aantonen dat de zogeheten Millennium Ontwikkelingsdoelen haalbaar zijn'', vertelt hij, ,,De oogst in Sauri is dit jaar verdubbeld. Wij willen Sauri binnen vijf jaar bevrijden uit de armoedeval.'' Daarmee doelt hij op de vicieuze cirkel van ellende die dorpen als Sauri belet zich op eigen kracht te ontworstelen aan de armoede.

Het eerste wat opvalt bij een bezoek aan Sauri zijn niet de opmerkelijke verbeteringen door het project, maar hoe Kenia onderontwikkeld is geraakt sinds de onafhankelijkheid – duizenden goedbedoelde ontwikkelingsprojecten ten spijt. Gebrekkig regeringsbeleid, overbevolking, ontbossing, uitgeputte grond en aids hebben het Keniaanse platteland sinds de onafhankelijkheid in 1964 steeds armer gemaakt.

Sauri ligt op een steenworp afstand van de grote weg naar Oeganda waarover luxe auto's en vrachtwagens vol handelswaar scheuren. Maar in Sauri leeft zeventig procent van de bewoners van minder dan één dollar per dag, sterft de gemiddelde bewoner op zijn veertigste, wordt bijna de helft van de bevolking geplaagd door endemische malaria en is een kwart van de inwoners besmet met het aids-virus.

Een paar huizen verderop woont de oude William Ogunda. Hij belichaamt de gruwelstatistieken over armoede. Op zijn akker groeit geen maïs maar liggen graven. Van zijn drie aan aids overleden zoons, van zijn drie broers en van zijn echtgenote. Zijn kleinkinderen hangen doelloos rond. De oudste ging vandaag niet naar school want zijn opa kan de jaarlijkse heffing van achttien kilo maïs voor de schoolpap niet opbrengen. ,,Hoe ik rondkom?'', antwoordt William Ogunda met een afkeurende blik op zijn gezicht. ,,Ik kom niet rond. Vandaag heb ik nog niet gegeten. Mijn enige voeding is God.''

Projectleider Patrick Mutuo is onthutst. Zo'n miserabel geval hoort niet in een modeldorp. Waarom heeft de oude man geen gratis kunstmest van het project gekregen? Waarom plant hij niet de speciale boompjes om de grond weer vruchtbaar te maken? Waarom slaapt hij niet onder een van de de uitgedeelde klamboes? Waarom gaat hij niet met zijn magere lichaam naar de nieuwe kliniek? Waarom is hij niet lid van één van de vele managementcomité's van het project? ,,Mijn schoonzoon heeft een hekel aan me'', bromt William Ogunda. ,,Hij zit in zo'n comité en heeft me uitgesloten.''

Misschien spreekt hij de waarheid. Misschien hebben de bewoners van Sauri zijn familie in de ban gedaan door het stigma van aids. Patrick Mutuo haalt vijftig eurocent uit zijn zak en William Ogunda gaat vrijwel op zijn knieën van dankbaarheid. ,,We zorgen tegenwoordig niet meer voor elkaar, zoals vroeger'', murmelt William.

Patrick is in verlegenheid gebracht. ,,Ik geef je dit niet als projectleider, maar als individu'', benadrukt hij. ,,Ik ben opgeleid tot wetenschapper, niet voor het leiderschap van een gemeenschap. Ik houd me hier met familiezaken en dorpsruzies bezig. Daarvoor bestaat nog geen handboek.''

Het project in Sauri beoogt een laboratorium voor duurzame ontwikkeling te zijn. Het onderscheidt zich van andere ontwikkelingsprojecten door de allesomvattende aanpak. Niet alleen het milieu, niet alleen schoon water, niet alleen een kliniekje, niet alleen nieuwe landbouwtechnieken. Maar alles tegelijk. Dus wordt er eerst een afzetmarkt gevonden, nog vóór de verbeterde oogst is binnengehaald. En krijgen de bewoners een auto cadeau om maïs naar de markt te vervoeren, als ze tenminste een speciaal management-comité voor de wagen oprichten.

Geld en nieuwe technologie zijn bepalend voor de bijzondere aanpak. De vijfduizend inwoners van Sauri hebben sinds de start van het project vorig jaar ieder 100 dollar aan hulp ontvangen. Om aan te tonen dat met voldoende ontwikkelingshulp extreme armoede de wereld uit kan worden geholpen, zoals de ideoloog van het project beweert, de Amerikaanse hoogleraar Jeffrey Sachs, economisch adviseur van VN-secretaris-generaal Kofi Annan.

Maar de gulle hand van de buitenlandse weldoener veroorzaakt nieuwe dilemma's. Een gratis klamboe voorkomt morgen ziekte door malaria, maar als hij wordt verkocht is er vandaag iets te eten. Dus verkocht menige sloeber zijn net en zijn kunstmest.

De inwoners van Sauri gebruikten primitieve landbouwmethodes, uit de vervlogen tijd van voldoende grond en weinig mensen. ,,In de jaren zestig discussieerden we in Afrika over de noodzaak van een groene revolutie, maar die is er nooit gekomen'', legt Patrick Mutuo uit. ,,We gaan het opnieuw proberen, want er bestaat inmiddels veel nieuwe kennis voor betere landbouw.'' De verdubbeling van de oogst in Sauri is in belangrijke mate het gevolg van nieuwe technologie.

Het Millennium Villages Project heeft Sauri een ander elan gegeven. Misdaad en dronkenschap namen af, vertellen de bewoners. Niet alleen vrouwen werken nu op de akkers maar ook mannen. Er valt zoveel te doen. De talrijke internationale beroemdheden, parlementsleden en ontwikkelingsdeskundigen die Sauri bezoeken om de millenniumdoelen te steunen zijn onder de indruk. De regering komt plots over de brug met de belofte om voor elektriciteit te zorgen. Zelfs het zakenleven toont interesse. Het bedrijf Motorola heeft aangeboden een internetverbinding in Sauri aan te leggen. Als voorbeeld voor elf geplande projecten elders in Afrika worden alle onderzoekgegevens en statistieken in grote kasten opgeslagen.

Maar in een milieu van extreme armoede leveren goede bedoelingen niet altijd het beoogde resultaat op. Op de basisschool van Sauri koken vrouwen de pap op milieuvriendelijke ovens. Vijf geschonken koeien op het schoolplein eten biologisch verantwoord gras. Hun melk is gratis. Scholieren leren boompjes planten voor brandhout. Jongens en meisjes krijgen gelijke kansen. Sinds twee jaar geleden de Keniaanse regering in heel het land gratis basisonderwijs invoerde, hoeven de ouders geen schoolgeld te betalen.

Gratis basisonderwijs is één van de millenniumdoelen. Dit loffelijk streven is op de school in Sauri ten koste gegaan van de kwaliteit van het onderwijs. ,,We kregen een toevloed van nieuwe leerlingen maar niet van leraren'', vertelt de hoofdonderwijzer Joseph Lanyo. Het gemiddeld aantal leerlingen per klas is nu zestig, soms tachtig. We leveren tegenwoordig halfbakken leerlingen af.'' Kan het Millennium Villages Project geen extra onderwijzers leveren? ,,Dat zou op nationaal niveau slecht vallen. We moeten ons inhouden om geen Sinterklaas te spelen.''