Vergeet niet te genieten

Of bedrijven nu wel of niet onder de indruk zijn van een cv met `werkervaring in het buitenland', wie over de grens werkt, verrijkt zichzelf altijd. Maar de expat van vroeger bestaat bijna niet meer.

Wie de kans krijgt in het buitenland te werken, moet die mogelijkheid met beide handen aangrijpen. Dat zegt vrijwel iedereen die dat ooit heeft gedaan en dus `expat' is geweest. Maar zonder valkuilen is werken buiten Nederland nooit geweest en zal het ook nooit worden.

Eén van de grootste valkuilen blijkt pas aan het einde van het buitenlandavontuur: de terugkeer. Wie eenmaal heeft besloten weer naar Nederland te gaan, moet net het geluk hebben dat zijn bedrijf een baan beschikbaar heeft op of boven zijn niveau én in het juiste deel van het bedrijf én dan ook nog in Nederland. Dat is bepaald niet altijd het geval.

Een ex-expat die niet met name genoemd wil worden (,,Ik wil niet natrappen'') werkte al 18 jaar bij de gerenommeerde multinational waarvan de laatste negen jaar in het buitenland. Twee jaar geleden nam de senior manager een besluit: ,,Als mijn oudste kind van de basisschool naar de middelbare school gaat, wil ik voorgoed terug naar Nederland.'' Nu is het zover: hij heeft zich met zijn gezin gesetteld in Nederland en zijn puberende dochter heeft haar eerste weken op de middelbare school er opzitten. Maar bij het ,,geweldige bedrijf'' waar hij van plan was nog decennia te werken, heeft de manager ontslag moeten nemen. ,,Er was eenvoudigweg geen baan voor mij in Nederland. Wel in een ander buitenland, maar ik wilde per se terug en dus was het einde verhaal. Godzijdank hebben we ons huis in Nederland aangehouden, anders hadden we er ook nog eens de zorg bij gehad om een dak boven ons hoofd te krijgen.''

Sommige grote ondernemingen durven het nog wel aan in arbeidscontracten clausules op te nemen die de terugkeer op de een of andere manier garanderen, maar van die bedrijven zijn er steeds minder. Bovendien is de bedrijfseconomische redenering: wie in het buitenland wil werken is avontuurlijk ingesteld en daar past een gegarandeerde baanzekerheid toch niet bij.

En daarmee dient zich een volgende valkuil aan: Solliciteren vanuit het buitenland na een aantal jaren `weg' te zijn geweest, is lastig. Op gesprek komen kost al gauw een vliegticket en solliciteren leidt af van het werk. Dat wordt weliswaar afgesloten, maar dat moet wel met een daverend slotakkoord gebeuren met het oog op de rest van de carrière. Eenmaal aan het solliciteren zijn er ook expats die tot de conclusie komen dat ze net te lang weg zijn geweest: hun buitenlandervaring weegt niet op tegen het feit dat ze eigenlijk te oud zijn voor de favoriete baan. In expat-gezelschappen over de hele wereld is de-volgende-baan en de daarmee samenhangende onzekerheid, gespreksonderwerp nummer één. Timing is everything, zeggen ze over het moment van overstappen.

Maar zo ver denkt een expat-in-spe waarschijnlijk nog niet. Er zijn weinig hindernissen hoog genoeg om af te zien van wat door velen `het buitenlandavontuur' wordt genoemd. Maar een daarbij gekomen probleem is voor veel kandidaten: wat moet mijn partner in het buitenland? Gabriëlle Rosenbaum van Hestia Expatriate Consultants geeft in opdracht van uitzendende bedrijven cursussen aan die partners. ,,Het wordt steeds moeilijker om partners te vinden die mee willen'', zegt Rosenbaum. ,,Het aantal expats neemt dan ook af.'' Want steeds meer partners – het overgrote deel is vrouw – willen hun steeds betere banen niet opgeven om de partner naar het buitenland te vergezellen.

Rosenbaum: ,,Meiden die dat wel doen, hebben vaak maar één doel: ook een baan in het land waarheen de partner is gezonden. Dat is in hun ogen de veiligste manier om je in het onbekende de settelen.'' Soms zetten partners een eigen klein verkoopbedrijfje op of vestigen ze zich in hun vakgebied als zelfstandig consultant.

Maar of alles op alles zetten voor een baan nu de juiste benadering is, vraagt Rosenbaum zich af. Er is altijd wel een baantje te vinden, maar zeker voor vrouwen geldt een grote kans dat het gebodene zwaar onder niveau is. ,,Waarom zou je niet genieten van die tijd in het buitenland'', suggereert Rosenbaum. ,,Waarom zou je niet iets gaan doen wat je heimelijk al je hele leven had willen doen. Voor een van mijn cursisten was dat kinderboeken schrijven.''

Vergeten te genieten is ook een valkuil van werken in het buitenland. Voor sommigen is een baan over de grens een doel op zich. Bijvoorbeeld omdat ze menen dat het goed staat op hun cv. Eenmaal in het buitenland werken ze zo hard ze kunnen om van de uitzending een succes te maken. Totdat het begint te dagen: eigenlijk is het enige verschil met werken in Nederland het weer. Rosenbaum zag ze ook langs komen: ,,Een cursist vond een mooie baan in Sjanghai. Werken, werken, werken. Na vijf jaar wist ze helemaal niets van China en had ze er ook niets van gezien.''

Maar zelfs als de expat alle goede adviezen ter harte neemt, kan het avontuur minder rooskleurig verlopen dan verwacht. Er gaat wel eens wat mis met uitzendingen naar het buitenland. Ahold wilde voet aan de grond krijgen in Zuidoost-Azië en vestigde er eens tientallen peperdure Nederlandse managers die alles van supermarkten wisten, maar nauwelijks buitenlandse ervaring hadden. De culturele verschillen bleken onoverbrugbaar en Ahold wist in Azië nimmer ankers te slaan. En de managers en hun gezinnen mochten hun kortstondig ontwrichte levens weer thuis voortzetten.

Het veronachtzamen of bagatelliseren van cultuurverschillen blijkt ook voor sommige individuele expats een valkuil. Vriendelijk gezegd worden Nederlandse werknemers in grote delen van de wereld als extreem direct beschouwd. Arrogant, bot, onbeschoft is de wijze waarop lokale collega's die directheid opvatten. Een Nederlandse mening is in buitenlandse ogen al gauw kritiek. Wie een bescheiden houding niet kan opbrengen, krijgt vaak de lokale collega's niet `mee' en zal in veel landen falen. En dan blijkt dat zijn bedrijf elke werknemer maar één kans geeft om in het buitenland te slagen. Daarna is het óf terug naar Nederland óf einde dienstverband.

Problemen met expats doen zich ook voor als het management van het uitzendende bedrijf grillig is. Er zijn er die mensen uitzenden en een maand later de buitenlandse vestiging plotseling opheffen. Resultaat: alleen maar verliezers. Want de werknemer die alles opzij heeft gezet voor wat een heel kort verblijf in het buitenland bleek te zijn, moet ogenschijnlijk met de staart tussen de benen terug naar het overbekende Nederlandse bestaan. En voor het bedrijf blijkt de peperdure expat voor wie school, huisvesting, verzekeringen en auto betaald wordt, een blok aan het been. Gevoegd bij steeds goedkopere vliegreizen, de almaar verbeterde internationale communicatiemogelijkheden, de onbereidwillige partners en een toenemende behoefte aan flexibiliteit, is het niet zo vreemd dat de expat as we know it aan het uitsterven is.

In plaats daarvan komt de ideale Nieuwe Expat er aan: jong met een beetje binnenlandse werkervaring, gemotiveerd en avontuurlijk tot in de tenen, kinderloos, liefst vrijgezel en niet zeurend om een baangarantie. Voor hem of haar geen gespreid bedje meer van het goudgerande expatcontract met alles d'rop en d'ran, maar een goedkope, lokale arbeidsovereenkomst waarvoor de Nieuwe Expat stevig moet onderhandelen. Want als hij niet wil, dan nemen ze iemand uit het land zelf. Iemand die het bedrijf jaren geleden is begonnen op te leiden en die minstens 70 procent goedkoper is dan een Oude Expat.

Vooral werknemers die naar het buitenland gaan voor kleine bedrijven of voor ondernemingen met weinig ervaring in het buitenland, besteden veel tijd aan contractonderhandelingen. Niet zozeer om de paragraaf `Salaris' in kannen en kruiken te krijgen, maar de sectie `Taakomschrijving'. Want zit de werknemer eenmaal stevig op zijn post en blijkt dan pas dat hij en zijn werkgever niet dezelfde verwachtingen hebben van de uitzending, dan is het bijna onmogelijk om er nog een succes van te maken. Hoe flexibel werkgever en -nemer ook zijn.

Eenmaal prettig in het buitenlandse zadel, is het volgens expat Hans Weerstra van Van Leeuwen Buizen beter om gedachten over het curriculum vitae te vergeten. ,,Ik weet niet of je in Nederland carrièresprongen maakt nadat je in het buitenland hebt gezeten. Of dat je echt aan `cv-building' doet. Wel weet ik zeker dat je, zeg maar, inhoudelijk sprongen maakt. Het is nogal een verschil of je leiding geeft aan een team dat verspreid zit over een Nederlandse provincie of de halve wereld zoals met mijn huidige baan het geval is.''

    • Robert Giebels