Ontvoerder met vals paspoort, of een diplomaat

De Angolese enclave Cabinda is inzet van een conflict tussen de ministeries van Buitenlandse Zaken en Justitie. Moet Antonio Bento Bembe uit Angola worden uitgeleverd aan de VS?

Hij was naar Nederland gekomen om in het diepste geheim te praten over vrede in Cabinda, een provincie van Angola. Voor de tweede keer, want ook in 2004 voerde Antonio Bento Bembe al gesprekken met ambtenaren van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Nederland wil een bemiddelende rol spelen in het vredesproces in Cabinda.

In de enclave Cabinda, aan de westkust van Afrika, woedt al decennia een strijd voor onafhankelijkheid. Het FLEC – Front voor de Bevrijding van de Enclave Cabinda, waarvan de 55-jarige Bembe de secretaris-generaal is – streed eerst tegen de Portugese kolonisator en nu tegen de Angolezen. De gewapende strijd hebben ze sinds een paar jaar opgegeven, en nu willen ze aan de onderhandelingstafel hun doel bereiken. Het vredesproces wordt, via de stille diplomatie, gesteund door het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken.

Op weg naar een conferentie van de UNPO (een non-gouvernementele organisatie die opkomt voor de rechten van inheemse volken) in het Vredespaleis, werd Antonio Bento Bembe in juni aangehouden door de Nederlandse politie. Bij zijn arrestatie was hij in het bezit van een paspoort met zijn foto, maar op naam van Raymond Nzuzi Bavueza. Hij kreeg het van de geheime dienst van Congo-Kinshasa. Zijn gesprekpartners bij Buitenlandse Zaken wisten dat. Vier dagen na zijn arrestatie maakte Bembe zijn ware identiteit bekend aan justitie. Hij zei dat hij namens het FLEC naar Nederland is gekomen om te praten over vrede.

Om internationale aandacht op te eisen, ontvoerde het FLEC soms buitenlanders. In 1990 werd de Amerikaan Brent Swan, Chevron-medewerker, vastgehouden in het oerwoud van Cabinda en volgens de Verenigde Staten was Bembe daarbij betrokken. Op verzoek van de VS werd hij vrijdagmorgen 24 juni op de Carnegielaan aangehouden.

Volgende week dinsdag vecht hij zijn uitlevering aan de VS aan voor de rechtbank in Den Haag. Volgens zijn advocaat Victor Koppe, van het Amsterdamse advocatenkantoor Böhler Franken Koppe Wijngaarden, moet de rechtbank de uitlevering verklaren. ,,Ik heb mij zeer verbaasd over het handelen van justitie. Men heeft daar klaarblijkelijk geen boodschap aan het nuttige werk dat Nederlandse diplomaten doen. Ook nu weer heeft minister Donner uitsluitend oog voor de Amerikaanse belangen.''

,,Het is een schande'', briest een betrokken ambtenaar van Buitenlandse Zaken, die niet met zijn naam in de krant wil. ,,Bembe is – so to say – op de trappen van het Vredespaleis aangehouden. Justitie loopt met zevenmijlslaarzen door een zorgvuldig opgebouwd diplomatiek netwerk met als doel: vrede.''

In Portugal heeft de arrestatie van Bembe veel losgemaakt. Portugal wil een rol spelen in het vredesproces in Cabinda en volgens politici vervult Bembe daarbij een sleutelrol. Een uitlevering aan de VS zou het vredesproces ,,ernstig frustreren'', zegt bijvoorbeeld de Portugese europarlementariër José Ribeiro e Castro, leider van de christen-democratische partij CDS-Partido Popular. Door zijn arrestatie liep Bembe begin juli een afspraak in Parijs mis met Mario Soares, de voormalige president en kandidaat voor de presidentsverkiezingen in Portugal, begin volgend jaar.

Volgens Francisco Builo, vertegenwoordiger van het FLEC in Nederland, is de aanhouding ,,een politieke arrestatie''. ,,De [regeringspartij] MPLA in Angola, de Amerikanen, oliemaatschappij Chevron willen geen vrede in Cabinda'', zegt Builo. ,,Ze zijn tevreden met de status-quo, dat levert de meeste macht en het meeste geld op.''

Ook in de Tweede Kamer is opschudding ontstaan. ,,Nederland wil een bijdrage leveren aan vrede en veiligheid in de wereld'', zegt het Tweede-Kamerlid Harry van Bommel (SP).

,,Den Haag is juridische hoofdstad van de wereld, met het Joegoslavië-tribunaal, het Internationaal Strafhof, het Internationaal Gerechtshof. Dat schept verplichtingen en dan moet je niet blindelings voldoen aan Amerikaanse verlanglijstjes.'' De SP'er gaat schriftelijke vragen stellen aan de ministers van Buitenlandse Zaken en Justitie.

In 1991 werd Bembe aangeklaagd voor zijn aandeel in de ontvoering en gijzeling van de Amerikaan Swan, een medewerker van een bedrijf dat onder contract staat van Chevron. Een jaar eerder, in 1990, was Swan naar eigen zeggen door het FLEC ontvoerd. Chevron onderhandelde over zijn vrijlating en na 61 dagen kwam hij vrij. Door zijn ontvoerder werd hij de `6 million dollar man' genoemd, maar per e-mail zegt Swan ,,geen idee'' te hebben hoeveel er is betaald voor zijn vrijlating. Hij zegt ,,goed behandeld'' te zijn: ,,Wees niet bang, het gaat niet om jou, maar om je regering'', zei het FLEC.

Het FLEC ontkent niet dat Swan is ontvoerd. De Amerikaan bevond zich in het gebied dat zij beheersten. Swan was in eerste instantie te beschouwen als een gevangene, aldus Bembe's Portugese raadsman, Rui Falco de Campos. ,,Daarna heeft het FLEC zich juist ingespannen voor zijn vrijheid omdat ze bang waren dat deze Amerikaan door hun vijand zou worden vermoord en het FLEC de schuld zou krijgen.'' Bij de onderhandelingen heeft Bembe een rol gespeeld omdat hij goed Engels spreekt, aldus Rui Falco de Campos.

De ontvoering van Swan heeft al tot één veroordeling geleid. In 2002 werd Arthur Tchibassa in Congo-Kinshasa met behulp van de FBI gearresteerd en overgebracht naar de VS. Twee jaar later is hij daar veroordeeld tot een gevangenisstraf van 24 jaar voor ontvoering en gijzeling. Tchibassa houdt vol onschuldig te zijn en zegt zich juist te hebben ingespannen voor de veiligheid en vrijlating van Swan.

Het proces dat dinsdag begint – en met alle voorziene beroepszaken een jaar kan duren – wordt door internationale strafrechtjuristen en volkenrechtdeskundigen intensief gevolgd en kan grote gevolgen hebben voor Den Haag als juridische hoofdstad van de wereld. Kunnen de vertegenwoordigers van volken en naties die geen lid zijn van de VN, de UNPO met het secretariaat in Den Haag, nog wel veilig vergaderen in het Vredespaleis? En wanneer je door Buitenlandse Zaken of een gelieerde non-gouvernementele organisatie bent uitgenodigd, loop je dan niet het risico om gearresteerd te worden?

Tot nu toe is de ongeschreven regel dat wanneer je door de Nederlandse overheid bent uitgenodigd, je niet door diezelfde overheid wordt gearresteerd, ook al loopt er een internationaal opsporingsbevel. Zo bezocht Mira Marković, de vrouw van Slobodan Milošević, op uitnodiging van Buitenlandse Zaken geregeld haar man, die voor het Joegoslavië-tribunaal terechtstaat. Ondanks een internationaal opsporingsbevel werd Mira Marković niet aangehouden.

    • Cees Banning