Hollands dagboek: Ted van Lieshout (Gerectificeerd)

Wie Ted van Lieshout (49), schrijver, dichter en tekenaar, is ongehuwd

Waarom Hij hield gisteren de vijfde Leonardolezing in Tilburg.

Met ingang van 1 september bekleedt Van Lieshout voor een jaar de Leonardoleerstoel aan de Letterenfaculteit van de Universiteit van Tilburg

Schrijft `Toen ik op mijn dakterras ging zitten, sloeg de twijfel over de lezing toe. Dus ik ging terug naar binnen en ben helemaal van voor af aan begonnen.'

Donderdag 1 september

De drukpersen zijn stilgelegd omdat er fouten zijn geconstateerd, dus het is nog maar de vraag of het nieuwe poëzieprentenboek volgende week donderdag klaar is, als ik de Leonardolezing mag geven aan de Universiteit van Tilburg. Ik heb gisteren een proefexemplaar in handen gekregen en mijn oog viel onmiddellijk op een fout in het derde gedicht. Daar staat: `Het laatste kind vindt zijn schelpje terug'. Dat had `schepje' moeten zijn! Het is een terugkerend fenomeen bij elk nieuw boek: honderden keren heb ik de tekst gelezen, maar pas als het te laat is, zie ik tóch nog een fout. Gelukkig gaat het gedicht over een kind op het strand, dus bijna niemand zal het merken.

In de krant nieuws dat me ontstemt. Vanaf vandaag gaat een speciale commissie een jaar lang bekijken wat iedereen moet weten over de vaderlandse geschiedenis, cultuur en samenleving: de canon van Nederland. O, wat een slecht idee. Een canon is prima als er objectieve maatstaven aangelegd kunnen worden, maar als er ruimte is voor discussie, eigen mening en persoonlijke smaak, zoals bij kunst, dan moet je volgens mij niet inkaderen. Dat zie je aan de literaire canon. Door die al of niet dwingend voorgeschreven leeslijst verkeren docenten en leerlingen in een soort constante staat van wrijving. De docent wil dat je boek A leest en de leerling wil B lezen, en omdat ze geen van beide willen toegeven, valt de keus op C. In mijn schooltijd was dat `Klaaglied om Agnes'. Ik meen dat het vandaag de dag een dun boek is van Giphart. Nou ja, een uittreksel ervan natuurlijk, want bij een standaardcanon horen standaarduittreksels.

Een paar weken geleden schrok ik om een uur of vijf wakker, omdat ik droomde dat ik de Leonardolezing begon met de woorden: `De literaire canon moet onmiddellijk worden afgeschaft.' Verdorie, dacht ik, want de hele passage over literatuuronderwijs had ik nu juist net uit de lezing geschrapt omdat die veel te lang wordt. Maar nu maak ik me er alwéér druk over.

Vrijdag

Gisteravond was de eerste vergadering na de zomervakantie van het bestuur van de Vereniging van Letterkundigen. Aan de orde kwam een verlossende brief van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, in antwoord op een brief vol vragen van ons.

Tot voor kort was het zo dat mensen die bij uitgeverijen en in boekhandels werken een substantiële korting kregen als ze een boek aanschaften bij het bedrijf waar ze werken. Onderdeel van een nieuwe wet is dat dat niet meer mag. Ook uitgeverijen mogen geen collegiale korting meer geven aan hun schrijvers en vertalers, en zelfs aan auteurs die exemplaren van hun éígen boek bestellen mag geen korting meer worden verleend. Het komt erop neer dat de overheid mij in het kader van deze wet niet ziet als initiator en maker van mijn boek, maar als éíndafnemer ervan! Het is een merkwaardige gedachtekronkel die misschien tot stand is gekomen doordat bij het voorbereiden van de wet, expres of per ongeluk, is verzuimd om in gesprek te treden met vertegenwoordigers van schrijvers en vertalers.

In bijna alle branches krijgen werknemers korting op in eigen huis gemaakte producten, dus er moest een oplossing komen voor het ineens gerezen probleem. De brief van het ministerie schept gelukkig duidelijkheid, want er staat in dat het gratis weggeven van boeken altijd mogelijk blijft, en dat dit mogelijkheden biedt tot creatieve oplossingen.

Hèhè. Die oplossing was natuurlijk allang bedacht, maar tot nu toe durfde niemand het hardop te zeggen: twee boeken halen, één betalen. Hoe dat moet als je maar één boek nodig hebt en er geen sprake mag zijn van korting? Eh, als je de ene helft koopt krijg je de andere helft er gratis bij?

Zaterdag

Er is zon beloofd, maar de vroege ochtendlucht lijkt meer op een spons. Geeft niks. Ik moet de lezing voor aanstaande donderdag in elkaar zetten. Hij gaat over ándere manieren om kunst te presenteren aan (jong) publiek, en het is geen enorme lap tekst die ik van papier ga oplezen, want daar ben ik slecht in. Het wordt een lijst met aandachtspunten die ik combineer met ongeveer tweehonderd plaatjes. Die zitten bijna allemaal al in mijn laptop, maar ik moet ze nog in de juiste volgorde zetten. Ik heb een fijn snoertje waarmee ik mijn laptop kan aansluiten op de beamer van de universiteit (ja, de moderne versie van een diavertoning, maar het licht hoeft er niet voor uit).

Ineens word ik misselijk en zie ik sterretjes. Was dat vruchtensap bij het ontbijt toch niet helemaal goed meer of zijn het de zenuwen voor donderdag? Ik wéét toch allang dat ik wel durf te spreken voor volle zalen? Misschien de angst dat het een lege zaal zal zijn omdat niemand komt?

Zondag

Vandaag was het weer veel mooier dan gisteren, dus ik kon buiten gaan zitten op mijn fijne dakterras. Maar toen ik dat deed, sloeg de twijfel over de lezing toe, dus ik ging terug naar binnen en ben helemaal van voor af aan begonnen.

Maandag

Vers voor de Pers in de Meervaart in Amsterdam, de presentatie van de boeken die dit najaar gaan verschijnen. Gelukkig was het de uitgeverij gelukt om een aantal gave exemplaren van het nieuwe boek te bemachtigen, dus we zaten niet met lege handen. En natuurlijk konden we fijn nog wat flyers voor de Leonardolezing verspreiden.

Voor de kraam waar ik zat te signeren en te tekenen liepen vrijwel uitsluitend dames langs, en aan het gezicht van slechts één van hen kon ik zien dat ze de titel Mama! Waar heb jij het geluk gelaten? absoluut niet waardeerde.

Literatuur, het boekenvak en lezen worden meer en meer een vrouwelijke aangelegenheid. Misschien omdat vrouwen en meisjes minder recalcitrant reageren op canonisering dan mannen en jongens? `O ja? Móéten wij dat lezen? Dat zullen we dan nog wel eens zien!'

Niet nieuw is dat de verhouding m/v onder lezers zo sterk doorslaat naar vrouwen, terwijl de verhouding m/v onder schrijvers tamelijk evenwichtig is. Maar hoe zit het dan eigenlijk met de samenstelling van zo'n commissie die over een nieuwe canon gaat adviseren? Ik heb meteen maar even gekeken op de speciale nieuwe website www.canonvannederland.nl. Hm, zes mannen, van wie drie in de bestuursfuncties, en drie vrouwen. Ik zou uit een en ander vrolijk kunnen concluderen dat mannen graag aan anderen willen opleggen wat er van de cultuur genoten moet worden en dat ze er dan vervolgens weigeren van te genieten. Maar ik vind het te kort door de bocht.

Dinsdag

Overdag naar het Maritiem Museum in Rotterdam (aanrader!) en 's avonds naar een vergadering. Geen puf om te schrijven. Met een videootje naar bed. Gordon: ,,Ik ruik gescheurd rubber.'' Gerard Joling: ,,Dan moet je ook niet zulke grote stappen nemen.'' Ik lag tot diep in de nacht te lachen, maar wist niet precies waarom.

Woensdag

Vandaag heb ik de lezing geprint op papier dat niet ritselt of trilt voor het geval mijn hand onvast zal zijn. Dat heb ik afgekeken van de koningin en de troonrede. Pas morgen in de trein kijk ik er nog één laatste keer naar. Verder heb ik een lijst gemaakt van alle dingen die mee moeten, zoals het snóértje! Als ik het snoertje vergeet, is alles verlóren!

Verder moest ik de boodschappen doen, want daar heb ik de rest van de week geen tijd meer voor. De staking van de reinigingsdienst is al bijna drie weken voorbij, dus ik stopte het al die tijd opgespaarde oud papier in mijn twee boodschappentassen, strompelde de trap af en waggelde naar de winkels. Ik dacht dat ik wel lang genoeg gewacht had. Maar toen ik bij de papierbak aankwam, bleek die zo mudvol dat mijn papier er niet meer bij kon. Omdat ik mijn tassen nodig had voor de boodschappen, heb ik ze geleegd en het oud papier op een stapel naast de bak gelegd.

Maar het idee dat dat papier over straat zou kunnen gaan zwerven deed me besluiten om eerst mijn boodschappen thuis af te leveren, en daarna het oud papier toch maar weer op te gaan halen. Waarom? Omdat ik een lul ben en al eens een keer bijna een strafblad kreeg, omdat ik mijn vuilniszak een half uur te vroeg buitenzette. En toen ik met het oud papier thuis kwam en de boodschappen opruimde, bleken de rijpe reine claudes nog onderin de tas te liggen, zodat ik vandaag een kilo geplette pruimen moet eten.

Donderdag 8 september

Vanochtend in alle vroegte stond de zon al zo ongenadig hard te schijnen, dat ik er somber van werd. Er komt níémand naar de Leonardolezing, dacht ik in de trein naar Tilburg, want ik zou zelf ook veel liever gaan slenteren op wat misschien wel de laatste zomerdag van het jaar is. Maar toen de lezing moest beginnen, zaten er bijna 250 mensen in de aula van de universiteit. Ik voelde me geweldig gevleid door hun aanwezigheid.

Halverwege de lezing was ik al in tijdnood, dus ik heb veel overgeslagen, maar ik ben binnen de vijf kwartier gebleven die ik mezelf gegeven had. Ik heb in ieder geval tóch gezegd dat ik vind dat de literaire canon moet worden afgeschaft, dat poëzie een belangrijkere rol zou moeten spelen in het literatuuronderwijs, en: als kinderen op hun tenen door het museum moeten lopen, dan hangen de schilderijen te hoog.

De lezing viel in goede aarde; men vergaf mij mijn gestuntel en gestamel en mijn gespring van de hak op de tak. En ik was blij dat er veertig stuks van het nieuwe boek vooruitgestuurd waren, zodat ik het eerste exemplaar kon overhandigen aan Ingrid, van het beroemde prentenboekenmakersduo Ingrid en Dieter Schubert. Met ons drietjes vieren wij dit jaar ons vijfentwintigjarig jubileum, want zo lang is het geleden dat wij in een klasje van slechts vijf studenten afstudeerden aan de Gerrit Rietveldacademie en aan onze loopbaan begonnen. De Schuberts vieren dat met een schitterende tentoonstelling van hun werk in Kasteel Groeneveld te Baarn, nog tot 9 januari te zien.

Rectificatie

In de inleiding bij het Hollands Dagboek van schrijver Ted van Lieshout (10 september, pagina 41) stond dat hij gisteren (vrijdag) de Leonardolezing hield, bij het begin van zijn bijzonder hoogleraarschap aan de Letterenfaculteit van de Universiteit van Tilburg. Van Lieshout hield de rede op donderdag, als afsluiting van zijn bijzonder hoogleraarschap aan de faculteit Communicatie en Cultuur.

    • Ted van Lieshout