Het gaat niet om haar

De politieke carrière van `ossi' Angela Merkel verliep stormachtig. Van drievoudige excuus-Truus van de Duitse christen-democraten tot partijvoorzitter. Naar verwachting wordt ze na de verkiezingen op 17 september de eerste vrouwelijke bondskanselier. Haar missie: de modernisering van de verzorgingsstaat.

Op weg naar de stad moet ze er als tiener vaak langs zijn gekomen. De lichtgrijze steen met het goudkleurige portret van Karl Marx. Hij staat er nog, aan de Röddelinerstraat in Templin, tegenover villa Frohsinn. In een perfect onderhouden bloembed. Dit najaar is het de tiener die voor politieke trillingen zorgt, niet de oude filosoof.

Lang leek het een wereldvreemde theorie dat een meisje uit Templin, Brandenburg, het zou schoppen tot de machtigste politicus in het grootste land van de Europese Unie. Toch maakt Angela Dorothea Kasner, nu Merkel, een goede kans om in Duitsland de macht over te nemen.

Een vrouw als bondskanselier. Een vrouw, die 35 jaar in de DDR woonde. Een vrouw, opgegroeid met de oude Karl, aan het roer van de derde economie ter wereld. Een vrouw, die, tot dit voorjaar, door velen schromelijk werd onderschat.

Templin is een provinciestadje in de Uckermark, een bucolische streek, even ten noorden van Berlijn. Een stadswal omarmt een stadskern met vakwerkhuisjes in pasteltinten. Ze komt hier geregeld, zegt een man op een bankje naast het roze stadhuis. Haar ouders wonen hier nog en ze heeft in de buurt een vakantiehuisje. Hij zegt `datsja', op zijn Russisch, want zo zeiden ze dat vroeger in de DDR ook.

Op het terras van Marktcafé Kolberg pauzeren fietsers. Suikervrije koek en suikervrije slagroom zijn er in de aanbieding. Auto's hobbelen over de kasseien. De werkloosheid is er hoog, 25 procent, zoals bijna overal in deze regio. Toerisme is de enige redding. Als Merkel zondag over een week de Bondsdagverkiezingen inderdaad wint, krijgt het stadje een toeristische `Merkelroute'.

Toch is in Templin geen sprake van Merkelkoorts. Haar portret hangt ook hier, maar het is wel even zoeken tussen de verkiezingsaffiches van de concurrentie. Onder een boom zitten onderwijzeres Petra Giercke uit het naburige Prenzlau en haar levenspartner, taxichauffeur Lehmann. Ze weten nog niet of ze met een stem voor de CDU de kleine, kordate vrouw uit hun streek aan de macht zullen helpen.

Giercke: ,,Ze is slim, ze is zeer intelligent. Ze is kerkelijk opgevoed en ze zal haar Heimat zeker niet vergeten. Maar of met haar alles beter wordt?'' De onderwijzeres weet het niet. ,,Merkel heeft geen kinderen.''

Ook taxichauffeur Lehmann aarzelt. Hij was tientallen jaren lid van de communistische partij, sinds de Duitse eenwording stemt hij SPD. ,,Het Oosten brengt de beste koppen van het land voort. Een `Ossi-Frau' heeft de CDU na de val van Helmut Kohl weer helemaal opgebouwd. Dat is een geweldige prestatie.'' Klinkt als een stemadvies? Lehmann: ,,Ja, maar nu wil ze opeens de BTW verhogen!''

Lehmann en Giercke monsteren de kanselierskandidaat van de christen-democraten dezer dagen langdurig. In elk geval krijgt ze hun stem niet cadeau omdat ze toevallig uit de buurt komt. Dat Angela Merkel een `Ossi' is, betekent niet automatisch dat ze door de Oostduitse deelstaten naar de macht wordt gedragen, ook al zijn Lehmann en Giercke trots op haar. Haar fans noemen haar `Angie', vrij naar het nummer van de Stones.

Emoties in bedwang

Angela Merkel (51) is vijftien jaar actief in de Duitse politiek. Bundesliga. Minister. Partijvoorzitter. Fractievoorzitter. Kanselierskandidaat. En toch is ze voor velen nog steeds een raadsel. Wie is die vrouw die opgegroeide in de DDR, promoveerde in de quantumchemie, een coup pleegde tegen Helmut Kohl en uitgroeide tot leidster van de Duitse oppositie?

Het is een vrouw die allereerst opvalt door een eigenzinnige stijl. Merkel heeft lak aan een aantal gulden regels van de mediademocratie. Zo zet ze haar biografie zelden in voor haar imagocampagne. Haar persoonlijke leven schermt ze af. Over haar verleden praat ze niet vaak. Als het aan Merkel ligt, krijgen de Duitsers alleen een vrouw te zien die hard werkt.

Er is over Angela Merkel nog nooit een `home-story' verschenen, een verhaal in de categorie `Bij Angela op de sofa'. Iets persoonlijks moest ze in de al die jaren toch prijsgeven. Ze houdt van tuinieren en wandelen. Ze eet graag groene kool. Ze heeft iets met Robert Redford en het merenlandschap van de Uckermark. Dat moet eigenlijk genoeg zijn. Ze ontvangt ook niet snel camerateams in haar kantoor. Als er al filmploegen in de karig gedecoreerde ruimte komen, filmen ze de grote foto aan de muur. De aarde, gezien van uit de ruimte. Blauw en groen.

Uit hoofde van haar baan spreekt ze vaak over het christendom. Over de christelijke leer en de maatschappelijke verantwoordelijkheid die daaruit voortvloeit. Ze spreekt niet over haar persoonlijke geloofsbeleving. Het gaat om hét geloof, niet om háár geloof. Merkel is bijna ouderwets discreet.

Emoties houdt ze liefst in bedwang. Op de avond dat de Muur viel, ging ze eerst naar de sauna en pas daarna naar West-Berlijn. De sauna stond nu eenmaal op het programma. Drie dagen na de aanslagen op New York kwamen bij de Brandenburger Tor honderdduizenden bijeen voor een rouwplechtigheid. De mannen op het podium hadden de tranen in de ogen. Merkel niet. Na afloop zei Merkel in kleine kring: huilen kan men zich als vrouw op zo'n moment niet veroorloven.

Het lukt niet altijd. Als minister van milieu barstte ze eens tijdens kabinetsberaad in tranen uit, omdat ze geen steun vond voor het voorstel snelheidslimieten in te voeren om de smog te bestrijden. Het hele land sprak erover.

Er is nóg een wet uit het tv-tijdperk die ze jarenlang met voeten heeft getreden. Merkel geeft niet om uiterlijk. Ze hecht geen waarde aan elegante kleding, sieraden of make-up. Onder de grimeurs van de tv-omroepen in Berlijn was ze berucht. Weg met die kwastjes! Haar uniform was het robuustere broekpak.Polizei-Anzüge, zeggen de Duitsers.

In haar weerzin tegen glamour was Merkel individualistisch en dwars. Ze heeft er een hoge prijs voor betaald. Vijftien jaar gold ze als het lelijke eendje van de Duitse politiek. Haar treurige kapsel groeide uit tot een nationaal probleem. Vrouwen kúnnen kanselier worden, maar ook op dit terrein gelden voor vrouwen nog steeds andere normen dan voor mannen.

Op de lantaarnpalen in Templin prijkt dezer dagen een stralende verschijning. Een zonnig gezicht, heldere blauwe ogen. Een mantelpak in abrikoosgeel. Om de verkiezingen te winnen was Merkel zelfs bereid om naar kapper en stylist te gaan. Ook lacht ze tegenwoordig anders. Susanne Höll, redacteur van de Süddeutsche Zeitung uit München, volgde Merkel de afgelopen jaren op de voet. ,,Voorheen had ze de schalkse glimlach van een ondeugend meisje. Tegenwoordig lacht ze als een dame.''

Laatbloeier

Het gezin Kasner woonde buiten de stadswal. Op de Waldhof, een gebouwencomplex waar al sinds 1850 geestelijk gehandicapten wonen en werken. Vader Horst, protestants dominee, en moeder Herlind, lerares, waren in 1954 tegen de stroom in gezwommen. Terwijl tienduizenden uit het Oosten naar het Westen trokken, verhuisde het jonge stel van het vrije Hamburg naar de dictatuur. Hun dochter Angela was net geboren.

Hoewel de Kasners uit vrije wil voor de socialistische heilstaat hadden gekozen, was hun leven in de DDR niet eenvoudig. Geestelijken golden er al bij voorbaat als verdacht, al was het maar omdat ze via hun kerk contact hadden met het Westen. Zo was het niet vanzelfsprekend dat de kinderen van een dominee mochten studeren. Angela Kasner kreeg daarom thuis altijd te horen dat ze net iets harder moest lopen dan de rest.

Angela was een briljante scholier. Een kei in wiskunde. Haar Russisch was zo goed dat ze deelnam aan de Internationale Olympiade Russisch in de Sovjet-Unie. In Moskou kocht ze haar eerste plaat van de Beatles. `We all live in a yellow submarine.' Ze ging in die dagen vaker naar feestjes, in jeans uit het Westen, maar ze was geen flirt. ,,Ik was een laatbloeier'', zei ze eens in een vraaggesprek.

Horst Kasner, wel omschreven als een ,,protestant van het hoofd'', stond halfkritisch tegenover het regime, maar hij zocht de confrontatie niet. Dochter Angela trapte één keer een rel. Vlak voor het eindexamen, in 1973, `misdroeg' haar klas zich tijdens een cultureel feest. Eindexamenklas 12b zong de Internationale in het Engels, de taal van de vijand. Vader Kasner moest alle zeilen bijzetten om te voorkomen dat zijn dochter geen plek op de universiteit kreeg.

Het liep goed af. `Kasi' vluchtte uit de benepen provincie naar het vrije studentenleven in Leipzig. Ze koos natuurkunde. Omdat het haar lag, maar ook omdat ze als dochter van een dominee waarschijnlijk geen toestemming had gekregen om gedragswetenschappen te studeren.

In Leipzig leerde ze medestudent Ulrich Merkel kennen. Ze huwden. Het was niet de grote liefde, bleek al snel. Vier jaar later gingen ze, op haar initiatief, uit elkaar. Ze behield zijn achternaam. Ook toen ze – jaren later – trouwde met de hoogleraar scheikunde Joachim Sauer.

Student Merkel voerde geen openlijke oppositie tegen het regime. Bijster gelukkig was ze met de DDR echter ook niet. Ze weigerde om informant van de staatsveiligheidsdienst te worden. Na haar afstuderen belandde ze aan de Academie voor Wetenschappen in Berlijn, waar ze promoveerde. In die tijd speelde ze wel eens met de gedachte de DDR de rug toe te keren. Ze bewonderde het Westen, maar na elk bezoek aan West-Duitsland nam ze toch weer de trein naar huis. Uit opportunisme bleef ze in die jaren lid van de communistische jongerenorganisatie FDJ. Zelf heeft ze haar houding ten opzichte van het regime omschreven als ,,weerspannig''.

Protestantisme, socialisme, natuurkunde en prestatiedwang. Vier ervaringen die de jonge Merkel hebben gevormd. Ervaringen, zegt haar biograaf Gerd Langguth, die de politicus Merkel nu nog kenmerken. ,,Omdat ze het socialisme heeft gekend is ze open voor nieuwe ideeën en afwijkende opvattingen. Sinds de dagen in de pastorie op de Waldhof is ze doelgericht en ambitieus. Aan de natuurkunde heeft ze een analytische aanpak overgehouden en een héél exact taalgebruik.''

De analytische inslag is ook een handicap. Merkel is koel. Langguth: ,,Ze is in wezen niet geliefd, ze wordt gerespecteerd.'' Pathos is Merkel vreemd. ,,Ze kan niet in één ademteug twee tegengestelde belangen verzoenen. In één wolkige toespraak zowel de manager als de arbeider een goed gevoel geven. Toch is dat soms nodig. Haar vermogen om emoties over te brengen is nogal gebrekkig.'' Höll van de Süddeutsche: ,,Ze laat het bloed niet huilen.''

Christian Wulff, minister-president in Nedersaksen, ziet vooral de positieve kant van de natuurkundige in de politiek. Hij is sinds 1991 met haar bevriend en in zijn CDU is zij de baas. ,,Iemand die Einstein kan doorgronden, is voor elke klus geschikt.''

Ze is bovendien mentaal sterk, zegt Wulff. ,,Ze heeft het onontbeerlijke verlangen naar de macht, dat ik niet heb.'' Of dat laatste klopt, is zeer de vraag, maar dat Merkel de macht per se wil, bewijst haar optreden in de CDU. ,,Het aantal scalpen dat ze heeft verzameld is enorm'', zegt biograaf Langguth.

Het vermogen van Merkel politieke tegenstanders in eigen kring uit de weg te ruimen is legendarisch. Toch wordt haar killersinstinct soms overdreven. Omdat ze een vrouw is. Voor Merkel gelden in de Duitse media andere maatstaven dan voor mannen, merkte de journaliste en auteur van een biografie over Merkel, Evelynn Roll, onlangs in Die Zeit op. Zoekt ze het compromis, geldt ze als aarzelend. Zet ze haar wil door, ,,is ze een ijskoude lady''. Mannen zouden dan scoren: toller Bursche.

De politieke carrière van Angela Merkel begon met een turbo-start. Van nul tot minister in twaalf maanden.

In december van revolutiejaar 1989 werd Merkel lid van oppositiebeweging Democratische Aufbruch (DA), op een moment dat het gevaar voor politieke activisten was geweken. De beweging werd een partij, die in het voorjaar van 1990 deel uitmaakte van de overgangsregering van Lothar de Maziere. Merkel werd plaatsvervangend woordvoerster. DA fuseerde vervolgens met de CDU. Via een list bemachtigde Merkel de kandidatuur in kiesdistrict Rügen en werd in de herfst lid van de eerste Bondsdag van het nieuwe Duitsland. In november zocht ze contact met Helmut Kohl, in januari was ze al minister voor gezinszaken. Later werd ze minister voor milieu.

Merkel was de drievoudige excuus-Truus. Vrouw. Jong. Ossi. Kohl noemde haar in die dagen eens `het meisje', een stigma dat ze jarenlange meetorste. Het meisje van Kohl.

Schandaal

De omhooggeschoten politica werd, zeker in de eerste jaren, niet helemaal serieus genomen. Ze had geen ervaring. In Bonn was ze een vreemde. Maar ze had wel Machiavelli in haar genen. Ze had onmiddellijk in de gaten dat Kohl weliswaar politieke bescherming bood, maar dat ze op den duur niet zou overleven zonder eigen machtsbasis. Ze werd voorzitter van de regionale partijafdeling in Mecklenburg-Voorpommeren. Haar eigen, bescheiden, bastion.

Toen het er in 1998 naar uitzag dat Kohl de verkiezingen zou verliezen, had ze dat snel in de gaten en zocht toenadering tot zijn beoogd opvolger, Wolfgang Schäuble. Toen Kohl vervolgens in een financieel schandaal verstrikt raakte, kwam haar finest hour. Met een artikel in de Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) serveerde ze haar mentor af. ,,De partij moet leren lopen zonder haar... oude strijdros.'' Niet lang daarna werd Merkel voorzitter van de CDU.

,,Merkel was een Trümmerfrau-voorzitter'', zegt Höll van de Süddeutsche. Merkel moest puinruimen in een partij die in luttele maanden de verkiezingen had verloren, haar boegbeeld én haar reputatie. ,,Niemand wilde die baan op dat moment. Zonder dat schandaal was ze nooit de nummer één geworden, was ze niet waar ze nu is.'' Ook biograaf Langguth erkent dat Merkel in haar carrière uitzonderlijk veel geluk heeft gehad, maar hij onderstreept ook dat ze op cruciale momenten de situatie juist taxeerde en veel risico nam.

Lang stond voorzitter Merkel te boek als tussenpaus. De jongere mannen in de CDU hadden zo hun eigen carrièreplanning. En hun eigen netwerk. Berucht is het zogeheten Pacto Andino, een reisclub bestaande uit West-Duitse mannen die elkaar uit hun jonge jaren kennen en die nu belangrijke functies vervullen. Christian Wulff maakt er deel vanuit, evenals de minister-president uit Hessen, Ronald Koch. Wulff zegt desgevraagd dat het gaat om een onschuldige praatclub van leeftijdgenoten die iets van de wereld willen zien. Toch komt men ook aan de vooravond van elk partijcongres bijeen en was voorzitter Merkel jarenlang niet van het bestaan van het netwerk op de hoogte. Toen ze erachter kwam, was ze onaangenaam verrast. Sindsdien belt ze voor de zekerheid met een aantal deelnemers om te horen wat er zoal besproken is.

De voorzitter heeft inmiddels haar eigen circuits. Ze heeft veel steun in de basis van de partij, minder onder de functionarissen. In Berlijn heeft ze een aantal jonge mannelijke parlementariërs om zich geschaard, de Boygroup. Juristen veelal, begin veertig, met roots in het Westen. Haar twee naaste medewerkers zijn vrouwen, woordvoerster Christiansen, en persoonlijk secretaris Baumann. Spottend Girlscamp genoemd (door CDU-mannen). Tot haar staf behoort ook een aantal mannen met wie ze al jaren samenwerkt. Buiten de partij heeft ze regelmatig contact met vrouwelijke ondernemers en ondernemersvrouwen. Met uitgeefster Friede Springer (onder andere Bild), Ann-Kathrin Bauknecht, Liz Mohn (Bertelsmann), Brigitte von Boch (Villeroy & Boch).

Het heeft lang geduurd voordat Merkel haar machtsbasis had opgebouwd. Als outsider stond ze op achterstand. Maar ze heeft ook moeite om mensen aan zich te binden, zegt Höll. ,,Merkel is een succesverhaal, ondanks het grote wantrouwen dat ze jegens anderen koestert. Het duurt héél lang voordat ze zich blootgeeft, ook in kleine kring. Ze maakt het zichzelf en haar troepen daarmee niet eenvoudig.''

No nonsense

Angela Merkel heeft de lange weg van de Waldhof in Templin naar de top van de CDU niet zomaar afgelegd. Ze heeft de macht niet vergaard, uitsluitend om ervan te genieten. Merkel heeft een missie: de modernisering van de Duitse verzorgingsstaat.

In 2000 lanceerde Merkel een discussiestuk over een ,,Neue Soziale Marktwirtschaft''. Ze zette uiteen dat de wereld snel verandert, maar de Duitse verzorgingsstaat niet. Dat gaat fout, waarschuwde ze. De globalisering van de economie dwingt Duitsland om zichzelf opnieuw uit te vinden. Ze pleitte voor privatisering, voor keuzevrijheid in de gezondheidszorg, voor hogere investeringen in het onderwijs. Voor een pensioenstelsel met meer verantwoordelijkheid voor de burger. Voor minder starre arbeidsverhoudingen.

Het document werd weggehoond, zowel in de media als in de CDU. Vijf jaar geleden werd CDU-voorzitster Merkel nog niet serieus genomen. Inmiddels zijn de denkbeelden in haar partij gemeengoed en vormen ze de basis van haar verkiezingsprogramma.

Merkel is geen neo-liberaal. Ze hecht aan de vrije krachten van de markt, maar wil er uit angst voor sociale misstanden niet blind op varen. Merkel is ook geen neo-conservatief. Christelijke normen en waarden zijn belangrijk, maar individuele vrijheid telt eveneens.

In het middelpunt van haar wereldbeeld staat het traditionele gezin, eventueel met een werkende vrouw. Ze respecteert homoseksuelen, maar het homohuwelijk was er met een kanselier Merkel niet gekomen. Anderzijds piekert ze er niet over de wetgeving terug te draaien. Merkel is van de no-nonsense-school, taxeert Höll.

Angela Merkel. Een vrouw in de politiek, die van haar vrouwzijn nooit een punt maakt. Een ossi, die graag een kanselier voor alle Duitsers wil zijn, gesamtdeutsch. Een stugge vrouw ook, die graag afstand houdt. Een natuurkundige die met logaritmen gemakkelijker uit de voeten kan dan met emoties. Een politica die geduldig aan haar imperium heeft gebouwd en die áltijd over haar schouder kijkt. Een vrouw die op het ene moment poker speelt, om daarna schalks te lachen. Een vrouw die altijd aan het hoofd appelleert, nooit aan de buik. Een serieuze vrouw vooral. Een vrouw, zo vatte de conservatieve FAZ het eens samen, voor moeilijke tijden.

www.nrc.nl/duitslandkiest

Weblog Michel Kerres over verkiezingen

'Het aantal scalpen dat ze heeft verzameld is enorm' - Christiann Wulff, minister-president in Nedersaksen en vriend van Merkel