Zwart en rijk en machtig in Zuid-Afrika

De zwarte machtsovername van de blanke economie had Zuid-Afrika's grote stap voorwaarts moeten worden. Maar de blanke zakenelite deelt haar rijkdom met hooguit een kleine groep zwarte zakenmannen met politieke connecties. Zuid-Afrika heeft meer dollarmiljonairs dan ooit, maar ook steeds meer werklozen.

Eerst was er Donald Trump, de Amerikaanse zakenman met dat haar, die voor het bestuur van zijn industrieel imperium een aankomend talent zocht. Toen volgde de Nederlandse advocaat Abraham Moszkowicz. Hij wilde een nieuwe Moszkowicz. En nu speelt de Zuid-Afrikaanse zakenman Tokyo Sexwale (spreekt uit als: Seg-waal-e) de hoofdrol in The Apprentice: SA, realiteitstelevisie over een talentenjacht en een ode aan het grote geld. ,,Money, money, money'', hijgt het herkenningsmelodietje elke donderdagavond op de derde publiekszender van Zuid-Afrika, SABC 3.

Nou en? Pak het geschiedenisboek er maar eens bij. De Zuid-Afrikaanse presentator-streep-zakenman die zich nu in dezelfde liga als Trump waant, heeft meer dan veertig jaar van zijn 52-jarige leven gewijd aan de strijd tegen het grote geld. In de jaren zeventig werd hij militair getraind in Moskou en leerde hij bommen leggen namens het Afrikaans Nationaal Congres (ANC), de huidige regeringspartij van Zuid-Afrika, toen nog een op marxisme geschoeide bevrijdingsbeweging. Sexwale was vriend, buur en lijfwacht van Chris Hani, de in 1993 vermoorde leider van de Zuid-Afrikaanse Communistische Partij. Op last van het blanke apartheidsregime zat hij dertien jaar in de gevangenis op Robbeneiland, voor zijn idealen.

Die Sexwale is nu, volgens een voorzichtige schatting, 500 miljoen dollar waard. Die Sexwale is nu beter bekend als `Deal-a-Minute', omdat er vrijwel geen dag voorbijgaat of een financiële krant meldt een nieuwe deal waarbij hij betrokken is. Sexwale, de eerste vijf jaar na het einde van de apartheid nog ANC-premier van de Gauteng-provincie (Johannesburg, Pretoria) leidt nu in de woorden van zijn eigen advertentiecampagne ,,een van de meest succesvolle en winstgevende bedrijven van Zuid-Afrika''. Dat bedrijf heet Mvelaphanda Holdings en is vooral groot geworden door joint ventures. Zo is Sexwale mededirecteur van goudproducent Goldfields, van de investeringsmaatschappijen Allied Electronics en Batho Bonke, en van 's lands grootste bank Absa. Hij is voorzitter van diamantproducent Trans Hex en platinaproducent Northam. En, o ja, hij is eigenaar van makelaarsbedrijf Jonga Entabeni, de Oude Kelder Wijnmakerij in Kaapstad, en van de twee coureurs die sinds kort Zuid-Afrika vertegenwoordigen op de A1 Grand Prix, een nieuwe autoracecompetitie die de concurrentie aangaat met de Formule 1.

Succes is overdraagbaar. Kijk maar naar The Apprentice: SA. Kijk maar naar Sexwale. Hij kon zijn rijkdom in zo'n korte tijd verwerven dankzij black economic empowerment (BEE), momenteel de drie meest omstreden woorden in de Zuid-Afrikaanse zakenwereld. BEE houdt in dat bedrijven worden gedwongen met zwarte zakenmannen in zee te gaan door ze te benoemen tot manager of hun producten te kopen. BEE is speerpunt van het economisch beleid van regeringspartij ANC, tevens de bevrijdingsbeweging waarvoor Sexwale in zijn jeugd bommen legde.

Zo hoopt de ANC-regering een 300 jaar oude geschiedenis van kolonialisme en uitbuiting onder apartheid recht te zetten. Immers, meer dan elf jaar na het einde van apartheid is nog geen 4 procent van alle genoteerde bedrijven op de aandelenbeurs van Johannesburg in zwarte handen. Op negen van de tien stoelen op een gemiddelde bestuursvergadering zit nog altijd een blanke – ook al vertegenwoordigt hij minder dan 10 procent van Zuid-Afrika's 45 miljoen inwoners.

In dat licht is het succes van Tokyo Sexwale op zijn zachtst gezegd geruchtmakend. Hij is een rolmodel voor sommigen, vooral binnen kringen van het ANC. De `Fabulous Four' worden hij en drie andere prominente zwarte zakenlieden met nauwe banden met het ANC (Cyril Ramaphosa, Patrice Motsepe en Saki Mocozoma) wel genoemd. ,,Wat is er mis met stinkend rijk zijn?'' klinkt het in die kringen. ,,Ik heb niet tegen apartheid gevochten om voor altijd arm te blijven'', zoals president Mbeki's woordvoerder Smuts Ngonyama het onlangs verwoordde nadat hij een deel van het telefoonbedrijf Telkom had gekocht.

Voor velen is het succes van Sexwale en de zijnen echter verworden tot boegbeeld van nepotisme en vriendjespolitiek. De blanke oppositie (DA) wijst erop dat 60 procent van alle BEE-deals die in 2003 werden gesloten (ter waarde van 5 miljard euro) in handen kwamen van slechts twee mannen: Sexwale en Motsepe. Dat zou je nog af kunnen doen als witgetint gezemel van een oppositie die altijd te klagen heeft. Maar ook de anders zo milde aartsbisschop Desmond Tutu noemt BEE ,,de recycling van rijkdom'' en vergelijkt het beleid met de corruptie van de blanke elite tijdens apartheid. ,,Wat is er gebeurd met onze slogan uit de strijd [tegen apartheid]: the people shall share?''

Toespraken als die van Tutu zouden heel wat minder venijnig zijn als de successen van de zwarte elite gepaard gingen met een groeiende welvaart van de massa. Het tegendeel is het geval: de verhoudingen in Zuid-Afrika worden steeds schever. Volgens het meest recente World Wealth Report telt Zuid-Afrika inmiddels 37.000 dollarmiljonairs. Dat is 32 procent meer dan twee jaar geleden. Het onderzoek werd deze week vergezeld van juichende groeicijfers. Het afgelopen kwartaal groeide de Zuid-Afrikaanse economie nog eens met 4,8 procent. De economie groeit zo al zes jaar achtereen, en steeds vlotter. Het is de langdurigste groei uit de geschiedenis van het land.

Tegelijkertijd melden de vakbonden opnieuw banenverlies, in de mijnsector, in de landbouw, in de textielverwerkende industrie. Volgende maand wil de vakbondsfederatie COSATU dat haar één miljoen leden het werk neerleggen om te protesteren tegen de groeiende werkloosheid, inmiddels geschat op 40 procent. Vorige maand staakten voor het eerst sinds achttien jaar de goudmijnen, na het grondpersoneel van de nationale luchtvaartmaatschappij en na de bedienden van de grote supermarkten.

,,Black economic empowerment heeft geen nieuwe bedrijven opgeleverd, geen verhoogde productie en geen nieuwe banen'', zegt econoom Neva Makgetla van COSATU. ,,Sterker, de positie van de werker verzwakt alleen maar. Steeds meer bedrijven gaan tot outsourcing over. Ze schakelen zwarte bedrijven in om aan de BEE-verplichtingen van de regering te voldoen, en schrappen tegelijkertijd banen in eigen huis.''

Want wie nog zaken wil doen met staatsbedrijven, moet met zwarte bedrijven in zee. Als een gemeente of een provinciaal bestuur een weg wil laten aanleggen worden de offertes naast de zogeheten `BEE-scorecards' gelegd. Behalve op prijs en kwaliteit moeten aannemers nu concurreren met het aantal zwarten in hun raad van bestuur. Of met het aantal trainingsprojecten voor zwarte werkelozen dat ze hebben gefinancierd.

Die verplichting leidt tot creatief gesjoemel. De namen van de huishoudster, de tuinman of het meisje van de thee schitteren geregeld op de ledenlijst van de `nieuwe' raad van bestuur van tal van bouwondernemingen. ,,We hebben heel wat nieuwe directeuren geïnterviewd die nog in sloppenwijken wonen'', zet Designan Chetty van Empowerdex, een agentschap dat bedrijven toetst op hun BEE-waardigheid. ,,Dat is de enige zwarte die we vertrouwen, zeggen de blanke bazen dan.'' Volgens het ministerie van Publieke Werken werden zo zeker voor 55 miljoen euro deals vergeven aan bedrijven die het volgens de regels van BEE eigenlijk niet verdienen.

De zwarte machtsovername van de blanke economie had Zuid-Afrika's grote stap voorwaarts moeten worden. President Mbeki vergelijkt zijn land graag met Zuid-Korea of Singapore, waar het in korte tijd toch ook gelukt is. Maar de economie van Zuid-Afrika is nog niet uit de schaduw van apartheid. Wie op maandagochtend door het centrum van Johannesburg rijdt, stuit in het centrum op straten vol werkers in blauwe overal. Ongeschoolde arbeiders die, vaak ontslagen in de mijnen, hopen voor een dag of twee te worden opgepikt voor de verbouwing van een badkamer of het leggen van een riolering. Dat is de groeiende groep van werklozen. Dat is 40 procent, uit de statistieken.

Tegelijkertijd klagen vooral bedrijven in de IT-sector over een gebrek aan geschoolde krachten. Naar schatting van de Universiteit van Kaapstad kan een half miljoen vacatures niet vervuld worden. Dat heeft te maken met de enorme achterstand die onder het blanke regime bewust geschapen werd. Een ongeschoolde zwarte was makkelijker in de hand te houden.

Maar onderzoek van de Council on Higher Education laat ook zien dat de meerderheid van de zwarte studenten nog altijd de neus ophaalt voor studies in financiën, natuurwetenschap en wiskunde. En dat zijn juist de vakken waar black economic empowerment op zou moeten drijven.

De ANC-regering staat hiermee voor een duivels dilemma. De voormalige bevrijdingsbeweging wil af van het blanke gezicht van de economie, voordat het volk boos wordt. Tegelijkertijd is het volk nog niet klaar om de stap te nemen. Dat is ook de reden waarom bedrijven steeds weer moeten terugvallen op de kleine elite rondom Tokyo Sexwale. ,,Er is nu eenmaal slechts een kleine groep die het kapitaal heeft voor dit soort deals'', legt Colin Reddy van de denktank Businessmap uit. Vooral voor de mijnindustrie zijn de Sexwales en Ramaphosa's een uitkomst. In 2002 legden de bedrijven in een handvest vast dat ze binnen tien jaar 26 procent van de totale waarde van de industrie aan zwarte overnemers zouden overdragen. Dat zou betekenen dat zwarte ondernemers binnen die tijd 200 miljard rand (25 miljard euro) op tafel moeten leggen. Mijnbedrijven zijn hierdoor verplicht door de knieën te gaan en een deel van de aandelen onder de marktwaarde te verkopen. Soms helpt de regering een handje. En zakenmannen als Sexwale gaan grote leningen aan om de overnames te financieren.

BEE kost de regering en het zakenleven niet alleen geld, maar ook goodwill. Het succes van de kleine politieke elite geeft na een decennium experimenteren met BEE zoveel scheve ogen dat het ANC zich nu achter de oren begint te krabben. Vooral omdat tot nu toe geen enkel onderzoek heeft laten zien dat de deals tot nieuwe investeringen leiden. Sterker, bij de meeste bedrijven die Tokyo Sexwale (gedeeltelijk) overnam, speelt hij geen enkele rol bij de dagelijkse beslissingen. Hij komt slechts opdagen op de jaarlijkse aandeelhoudersvergadering.

In een discussiedocument voor het jaarlijks partijoverleg zegt het ANC bang te zijn dat door black economic empowerment-deals, geld van regering en bedrijven in een bodemloze put verdwijnt. ,,Dit is een van de voorbeelden van beleidsbeslissingen in Zuid-Afrika die elkaar tegenspreken, met als resultaat dat we onze belangrijkste doelstellingen niet halen.'' Lees: het scheppen van banen.

De woorden zijn misschien wat voorzichtig gekozen, maar voor wie het ANC een beetje kent is deze zelfkritiek ongekend. Toen petroleumbedrijf Sasol in december 2003 naar de beurs in New York ging, omschreef de directeur BEE als een ,,bedrijfsrisico''. Dat kwam hem duur te staan. President Mbeki ontplofte van woede, beschuldigde Sasol van racisme en eiste excuses. Dat was een beetje politiek theater van de president, goed voor de bühne. Maar met opnieuw een landelijke staking en meer sociale onrust in aantocht, twijfelen nu zelfs partij en president. Black economic empowerment: hoe lang nog?

    • Bram Vermeulen