Schandaal Brazilië breidt zich uit

In Brazilië groeit de woede over de corruptie in de politiek. President Lula raakt steeds dieper in de problemen.

Het zijn voor Brazilië ongewone taferelen. Brazilianen die afgelopen woensdag tijdens feestelijkheden in de hoofdstad Brasília riepen om een afzettingsprocedure tegen de president en exemplaren van de eigen groene nationale vlag verbrandden bij de viering van de 183ste onafhankelijkheidsdag. Ruim 15.000 demonstranten in São Paulo die een dag eerder enorme stortbuien trotseerden om te protesteren tegen de corrupte politieke klasse. De gebeurtenissen maken duidelijk dat de verontwaardiging over het al maanden durende corruptieschandaal in de Braziliaanse samenleving een soort kookpunt heeft bereikt.

De bevolking eist al maar luider een onmiddellijke zuivering van het politieke bedrijf en wil maatregelen tegen de parlementariërs die illegaal geld hebben ontvangen. `Nul corruptie', riepen de demonstranten tijdens de laatste mars in de economische hoofdstad São Paulo. Een variant op de leuze `Nul Honger' die president Luiz Inacio Lula da Silva als lijfspreuk koos voor zijn bewind. Hij won in 2002 met zijn linkse Arbeiderspartij (PT) de verkiezingen omdat hij beloofde schone politiek te bedrijven. Een regering van de Arbeiderspartij zou het eindelijk opnemen voor de zwakkeren in het 180 miljoen inwoners tellende land.

Door de verhoren van de drie parlementaire commissies die de smeergeldpraktijken onderzoeken, door onderzoek van de federale politie en door aanhoudende publicaties in Braziliaanse media is het corruptieschandaal een sneeuwbal geworden die nog steeds aan omvang en vaart wint. De meest schokkende onthulling kwam vorige maand uit de mond van de campagneleider van Lula tijdens diens verhoor in het Congres. De PT liet volgens hem bedrijven geld overmaken naar het Caraïbische gebied om de verkiezingscampagne van Lula te bekostigen.

Een twintigtal vooraanstaande parlementsleden van zes verschillende partijen heeft zich illegaal laten betalen in ruil voor politieke loyaliteit. Een congrescommissie heeft onlangs voorgesteld deze broeders uit het parlement te zetten. In die procedure is een belangrijke stem weggelegd voor de 74-jarige voorzitter van het parlement en bondgenoot van de president, Severino Cavalcanti. Uitgerekend hij is de nieuwste beklaagde in de smeergeldaffaire. De uitbater van het parlementsrestaurant heeft gisteren toegegeven dat hij Cavalcanti geld heeft betaald.

Voor de tweede keer in een maand tijd heeft president Lula in een toespraak die door radio en tv werd uitgezonden de bevolking tot kalmte gemaand. Vroeg hij de eerste keer vergeving voor de zonden die zijn naaste medewerkers achter zijn rug om zouden hebben begaan, afgelopen woensdag bezwoer hij dat de corrupte politici zullen worden gestraft. ,,Dat geldt voor tegenstanders en ook voor vrienden'', zei de president.

Lula heeft zich tot nu toe verdedigd door te zeggen dat hij niets wist van de corruptie. Hij wijst bovendien op de succesvolle economische politiek van zijn regering. Er mag dan wel zijn gesjoemeld, we zijn er als samenleving tijdens de 32 maanden van mijn bewind allesbehalve op achteruit gegaan, luidt zo'n beetje het verweer. De economie groeit, de bedrijvigheid neemt toe en de export stijgt, aldus Lula in zijn jongste toespraak. ,,Brazilië wordt een steeds productiever en socialer land.''

Maar het is een wankelmoedig evenwicht dat de van schoenpoetser tot president opgeklommen politicus vooralsnog overeind houdt. Dat bleek bijvoorbeeld toen vorige maand de architect van het succesvolle economische beleid, minister van Financiën Antonio Palocci, door een oud-medewerker, die wegens fraude wordt vervolgd, van corruptie werd beticht. Palocci zou zich in de jaren negentig als burgemeester van de stad Riberão Preto onder de tafel hebben laten betalen door bedrijven die vuilnis ophalen.

In een reactie op de onthullingen zakte onmiddellijk de aandelenkoersen en daalde de nationale munt fors in waarde. Palocci ontkent met klem. Maar eens te meer werd duidelijk dat de politieke crisis in Brazilië onhoudbaar wordt als het ook economisch gaat tegenzitten.

De aangeslagen Lula zou waarschijnlijk ook het bijltje er bij neerleggen als hij na het vertrek van vier topbestuurders van de PT en zijn rechterhand José Dirceu nu ook nog zijn belangrijkste minister zou verliezen. In zijn partij, die volgend weekeinde bijeenkomt om een nieuw bestuur te kiezen, dreigt door alle schandalen bovendien een schisma.

Volgens de laatste opiniepeilingen zal Lula de over 13 maanden te houden presidentsverkiezingen verliezen. Lula zou worden verslagen door de man die hij vier jaar geleden achter zich hield en die nu burgemeester is van São Paulo, José Serra.

Het zijn politieke ontwikkelingen die ook in de buurlanden nauwlettend worden gevolgd. Elke dag dat president Lula, die zich tijdens zijn bewind heeft geprofileerd als de leider van Latijns Amerika, meer in het defensief wordt gedrongen, kiest de radicaal linkse president Hugo Chávez van Venezuela duidelijker voor de aanval. Hij zou het regionale leiderschap graag overnemen.

Lula wordt ten val gebracht door een samenzwering van de elite, zei Chávez vorige maand tijdens een bezoek in Brasília. Maar dat is een populistisch argument dat na alle onthullingen zelfs bij Lula's eigen achterban niet meer werkelijk serieus wordt genomen.

    • Marcel Haenen