Het moet Harder Rauwer Echter

Het extreme reality-programma heeft zijn langste tijd gehad, denken tv-producenten. Maar het is al een tweede leven begonnen, als metafoor in romans over een door geld en exposure-drift beheerste wereld.

Haar naam is Trude Hurk. Ze heeft beige haar, ze draagt een beige bril, een beige trui en een beige geruite rok. Haar gezicht is beige, haar stem droog als papier. Ze is een personage uit de serie TV7, over het reilen en zeilen van een `commerciële kwaliteitszender' die momenteel wordt herhaald op Nederland 3. De actrice Maureen Teeuwen speelt haar. De blik van Trude Hurk is verpletterend kil en onverstoorbaar nuchter. Ze versmelt met haar omgeving, reageert emotieloos, is steeds haar onaantrekkelijke, onglamoureuze zelf. Niemand weet wat er in Trude omgaat. Ze bezit een eigenschap die nagenoeg is uitgestorven. Trude is introvert.

In TV7, geschreven door Frank Houtappels en Joan Nederlof en gemaakt door leden van theatergroep Mug met de Gouden Tand, vormt directiesecretaresse Trude het rustpunt temidden van de ruis, de herrie en de self-exposure van alle hoogstvermoeiende en hilarische karakters die deze serie bevolken. Maar ook buiten de kaders van dit fictieve televisiestation is Trude een houvast. Als in Nederland bijvoorbeeld de nieuwe commerciële zender Talpa op de buis komt, met extreme programma's waar erg druk over gedaan wordt en waar de kranten telkens over schrijven, dan helpt denken aan Trude. Het helpt ook als tegelijkertijd die serie TV7, die dateert uit 2002, herhaald wordt en als blijkt dat het onderscheid tussen de karikatuur van TV7 en de werkelijkheid van Talpa bijna niet te maken is. Waarachtige satire was bijvoorbeeld De tv-competitie, een veelbesproken Talpaprogramma waarin vijf grote Nederlandse tv-producenten streden om een contract met de nieuwe zender. Alle vijf hadden ze een proefprogramma gemaakt, waarvoor ze duidelijk bij Bert Lion in de leer waren geweest. Groezelige Bert Lion, General Manager van TV7.

Bij de koffieautomaat zegt Bert Lion, gespeeld door Ton Kas, bijvoorbeeld tegen presentator Hans van der Togt, gespeeld door Hans van der Togt: ,,Mooi portretje, individueel gesprekje, een paar BN-ers en een panel. Klaar.'' Bert heeft het over het nieuwe programma, dat Hans' tranentrekkende hondenshow Ik zoek een baasje moet vervangen. Ik zoek een mammie gaat het nieuwe programma heten; met zielige kinderen die voor de camera op zoek gaan naar een pleeggezin. Bert vindt dat ,,iets leuker, iets relevanter'' en ,,voor de mensen leuk om met een zak chips naar te kijken.''

Bijlmerflat

Bij de ene, fictieve, zender had je Geef die hoer een kans, waarin zes hoeren in een Bijlmerflat voor opdrachten werden gesteld – bungeejumpen uit de flat, bijvoorbeeld – waarna de kijker kon beslissen wie van de meiden `voor het grootste raam van Nederland' in aanmerking kwam voor honderdduizend euro. Bij de andere, reële, zender had je Vijf sterren, waarin vijf ex-prostituees voor het oog van de camera een eetcafé begonnen. Bij de ene zender had je Betrapt, waarin mensen werden geconfronteerd met de ontrouw van hun echtgenoot, bij de ander Een goed begin, waarin mensen die elkaar niet kenden binnen de duur van het programma tot een huwelijk werden gebracht. Bij de ene zender kwam `programmadirecteur' Koenraad Wessels, gespeeld door Marcel Musters, bijna klaar terwijl één van de prostituees in zijn programma in beeld lag te sterven. Bij de andere vroeg Quote-hoofdredacteur Jort Kelder, gespeeld door Jort Kelder, zich verlekkerd af of de producent van de nieuwste Big Brother-serie hoopte op een miskraam bij een zwangere deelneemster aan dat programma.

Commerciële televisie is allang een karikatuur van zichzelf. De fut lijkt er een beetje uit. ,,Het moet Harder. Rauwer. Echter'', zegt Bert Lion, telkens als zich weer iemand aandient met een nieuw ideetje. Maar zijn toon is zo uitgeblust, dat je weet dat hij hier zelf al niet meer in gelooft. Geen variabele is immers meer aan inflatie onderhevig dan shock-value. In haar roman Casino zegt Marja Brouwers dat ook, zij het een stuk omslachtiger dan Bert: ,,De categorie van het amusement is een eindeloos pretpark van grensoverschrijdingen, waar een psychopatische god het doodslot in parfum en technicolor heeft verpakt.''

Hoezeer Bert Lion en Marja Brouwers het bij het rechte eind hebben, blijkt uit de kijkcijfers bij Talpa: slechts tweehonderdduizend kijkers waren nog geïnteresseerd in de nieuwe extreme formats – de Dogmafilm die op Nederland 3 geprogrammeerd stond, trok meer kijkers dan Oerlemans' veelbesproken `Spermashow', waarin vrouwen op zoek gingen naar een zaaddonor. Weinigen hebben nog belangstelling voor het doorbreken van weer een taboe.

Het extreme reality-programma heeft zijn langste tijd gehad, concludeerden de tv-producenten aan tafel bij Talpa. Maar het is al een tweede leven begonnen, als literaire metafoor.

In de duizelingwekkende roman Vernon God Little van DBC Pierre bijvoorbeeld, die twee jaar geleden de Bookerprize won, maakt de aalgladde tv-ondernemer Eulalio Ledesma een Death Row show. De veroordeelden worden met de camera gevolgd, het publiek mag stemmen over de vraag wie er het eerst geëxecuteerd wordt. In het jeugdboek De ogen van Jesleia van Judith Eiselin is de elfjarige Juliette zonder dat ze het weet deelneemster aan een jeugdversie van Expeditie Robinson; ze moet zien te overleven op een onbewoond eiland waar het barst van de verborgen tv-camera's. In Casino speelt de ZZ-show een rol. In deze show, gepresenteerd door coryfee Zowie Zellen, wordt het imago van een anonieme gast al pratend gekneed totdat hij of zij een beroemdheid is. Het publiek is er dol op.

Vrijheidskind

De schrijver Gijs IJlander vertelt in zijn laatste roman ALVB (Ars Longa, Vita Brevis) het verhaal van de gynaecoloog Allard Ipema, wie gevraagd wordt de performance van een kunstenares medisch te begeleiden. Deze Irma Breekfelt wil live op televisie een zogeheten `vrijheidskind' baren, dat de verzoening tussen blank en zwart moet verbeelden. Ook de bevruchting van Irma, door de Surinamer Erwin, is met camera's gevolgd. Kunst, wetenschap, geschiedenis, de integriteit van het lichaam en de intiemste menselijke ervaringen – dat alles wordt met camera's geëxploiteerd ten behoeve van persoonlijk gewin, van geld en succes. IJlander gaf zijn boek een soapafkorting als titel (naar analogie van GTST: Goede Tijden, Slechte Tijden, of SATC: Sex and the City) – als om te laten zien hoe niemand, ook hijzelf niet, ontsnapt aan deze parasitaire polonaise.

Wat is een goed realityprogramma? Daarover zijn de schrijvers het roerend eens, en afgaande op De tv-competitie zitten ze er niet ver naast. Een goed realityprogramma is een stuk geregisseerde werkelijkheid dat goed verkoopt. Het verkoopt goed omdat het gebouwd is op de yin en yang van de moderne mens: de zucht naar geld en de zucht naar exposure. In de jacht op deze twee grootheden geldt: alles van waarde is handel. Om die handel veilig te stellen wordt alles van waarde nep. Emoties en intimiteit. Liefde, geboorte en dood. Levens, persoonlijkheden, werkelijkheid. Grenzen verdwijnen, tussen echt en nep, ernst en satire, en vooral: tussen goed en kwaad. De moraal is in de uitverkoop gedaan.

De tv-makers konden zich daar in de Tv-competitie niet over opwinden, maar de schrijvers doen dat wel. Alleen in Judith Eiselins verantwoorde jeugdboek wint de moraal het van het grote geld, het echt van het nep: Juliettes vriendje Guido ontmaskert de boze zender, een echte vakantie in Rome blijkt veel leuker, en vooral: een boek schrijven over Jesleia is leuker dan tv-kijken, ,,want als je schrijft ben je de baas over alles''.

Voor volwassenen is de boodschap pessimistisch.

Waar `de verpakkingsindustrie' (IJlander) regeert, is moraal alleen nog iets voor losers, voor de achterhoede van journalisten, politici, kunstenaars en ja, schrijvers. Daarbij is moraal in de ogen van de Bert Lions van deze wereld hypocriet, een slecht vermomde vorm van self-exposure. Morele verontwaardiging trekt kiezers of kijkers, als je het handig inpikt kan je er heel behoorlijk aan verdienen. Neem Eulalio Ledesma (uit Vernon God Little), die met zijn extreme vorm van Court TV binnenloopt op het rechtvaardigheidsgevoel van de kijker: `Take responsibility. Exercise your Power.' Of neem producent Reinout Oerlemans die bij de tv-competitie trots meldde dat het idee voor de Spermashow het BBC-nieuws had gehaald. Of minister De Geus (Sociale Zaken), die de arbeidsinspectie onderzoek laat doen naar de baby die in het volgende Big Brother-huis geboren zal worden. Gelukkiger kan hij de producenten niet maken.

IJlanders gynaecoloog Allard Ipema raakt alles kwijt als hij de kunstenares gaat begeleiden – zijn vrouw, zijn kind, zijn reputatie. Maar met een belegging in de verpakkingsindustrie maakt hij aan het slot een financiële klapper. Op de laatste pagina van het boek is het of Ipema voor zijn computerscherm met terugwerkende kracht Gods zegen ontvangt. ,,Hij knipperde met zijn ogen. Keek nog eens. Hij vergiste zich niet. Onwillekeurig sloeg hij met zijn vuist op het tafelblad, zo hard dat hij er zelf van schrok. Verdomme, hij zat goed, de waarde van zijn aandelen was enorm gestegen! Spectaculair! Het kwam goed! Hij zat nog steeds op het goede spoor!''

De nieuwe moraal is die van het marktaandeel; geld en gelijk zijn één. Marja Brouwers' roman Casino schetst heel Nederland als zo'n gokparadijs, waar handige jongens beiden geld bij bakken binnenhalen. Brouwers' boek is half roman, half betoog. Met technische, vaak norsige uitwijdingen doorbreekt ze telkens het verhaal over filmcriticus Rink de Vilder, die wordt opgenomen in de hofhouding van de ongrijpbare, Klaas Bruinsma-achtige playboy Philip van Heemskerk.

De strekking van deze passages – over amusement, de IRT-affaire, frauderende huurders, belastingtrucs – is telkens het verdwijnen van grenzen, tussen onder- en bovenwereld, tussen goed en kwaad, tussen ernst en satire, tussen echt en nep. In Oud-Griekse noodlotstermen schetst Brouwers Van Heemskerk als een `hypermoron', iemand die ongeoorloofde grenzen overschrijdt en voor zijn overmoed (hubris) door het noodlot (moros) wordt gestraft. Dat was vroeger. Tegenwoordig vestigt zo'n `hypermoron' zich onder een andere naam in een belastingparadijs.

Toch: De Vilder zou gek zijn als hij aan de zijlijn was blijven staan. Hij was niemand totdat hij Van Heemskerk ontmoette, als persoon én personage wordt hij pas geboren als hij zich moet verhouden tot de steeds verspringende werkelijkheden die Van Heemskerk uitzet. Het vergaat hem als een kandidaat van de ZZ-show, die pas een individu wordt als hij voor het oog van de natie een personality krijgt opgeplakt. Verliest De Vilder zijn moraal, zijn authenticiteit? Alleen, gromt Brouwers, ,,voor zover je iets kon verliezen dat je om te beginnen niet had.''

Authenticiteit

DBC Pierre of Marja Brouwers, het is kiezen tussen de hel en het vagevuur. Wie niet gezien wordt, bestaat niet, zegt de eerste. Maar ook wie wel gezien wordt bestaat niet, toont de tweede aan, want authenticiteit verdwijnt zelfs al voor de camera's aangaan.

Daarom is Pierres hoofdpersoon Vernon God Little ook een hypermoron. In de krankzinnige omgekeerde wereld van Pierre is hij dit juist, omdat zich als enige inwoner van Martirio aan de geregisseerde werkelijkheid wil onttrekken. Vernon heeft daar ook een goede reden voor. Zestien van zijn klasgenoten zijn vermoord door Vernons beste vriend, die zich daarna door het hoofd heeft geschoten. Maar voor de media en voor alle inwoners van Martirio is het veel lucratiever, veel vermakelijker, als er een voortvluchtige dader is. Vernon is authentiek, en hij verkeert in authentieke doodsnood. Reality zit hem op de hielen.

,,Het enige dat vandaag de dag nog scoort,'' zei in de slotuitzending van De tv-competitie RTL4-man en mediakenner Bert van der Veer met nadruk, ,,is authenticiteit.''

Opnieuw raakten we in TV7 verzeild, in aflevering zeven. Iedereen vraagt zich daar af waar Trude Hurk toch is gebleven. Welnu, Trude heeft een herseninfarct. Van beige verandert haar kleur langzaam in wit, als en spook waart ze door het kantoor. Niemand die het ziet.

Het duurt niet lang, of Trude slaat voorover in het verlaten decor van een soap. Ze sterft, terwijl witte vlokken schuim uit de sneeuwmachine op haar neerdalen.

Iedereen zegt dat hij Trude mist.

Maar niemand mist haar genoeg om naar haar crematie te gaan.

www.detvcompetitie.nl

`TV7' wordt elke maandagavond uitgezonden op Nederland 3

Marja Brouwers, `Casino', uitgeverij De Bezige Bij

Gijs IJlander, `ALVB', uitgeverij L.J. Veen

Judith Eiselin, `De ogen van Jesleia', uitgeverij Querido

    • Maartje Somers