Gasleiding politiek machtsvertoon

Een nieuwe gaspijpleiding van Rusland naar Duitsland maakt bestaande leidingen via landen in Oost-Europa veel minder belangrijk. Die maken zich zorgen over de politiek achter de deal.

Voor wie het gemist heeft: de machtsverhoudingen in Europa zijn gisteren, met een paar handtekeningen, ingrijpend veranderd. Althans, dat zeggen ze in Polen, Litouwen en nog enkele landen die tussen Rusland en Duitsland liggen ingeklemd.

De Russische president Poetin en de Duitse bondskanselier Schröder overzagen gisteren in Berlijn de sluiting van een contract voor de aanleg van een gaspijpleiding in de Oostzee, die Rusland en Duitsland direct met elkaar verbindt en bestaande gasnetten via Wit-Russisch, Oekraïens en Pools grondgebied veel minder belangrijk maakt. Volgens Berlijn en Moskou is het een gezonde economische deal, maar de Polen en Balten spreken over een `pact', een verwijzing naar dat van Molotov en Ribbentrop uit 1939, de beruchte alliantie tussen Stalin en Hitler, waarmee het lot van Centraal-Europa werd bezegeld.

,,Niemand maakt mij wijs dat dit een normale commerciële onderneming is'', zegt Janusz Onyszkiewicz, woordvoerder van Solidariteit in de jaren tachtig en nu ondervoorzitter van het Europees Parlement. Hij wijst erop dat het project 4 miljard euro kost, terwijl de kosten voor uitbreiding van bestaande netten op een kwart van dat bedrag worden geraamd. ,,Dit is een politieke beslissing.''

,,Dit is een beleid dat over onze hoofden heen wordt gevoerd en over dat van de Europese Unie'', reageerde de Poolse president Aleksander Kwasniewski. ,,Vanuit het oogpunt van een gemeenschappelijk beleid van de EU jegens Rusland is het geen goede zaak als één EU-land zo'n beleid voert.'' Maar de Europese Commissie verwelkomde de overeenkomst gisteren, omdat volgens haar de hele EU kan meeprofiteren van het contract tussen Gazprom enerzijds en het Duitse Eon en Basf anderzijds. Voor Polen en de Balten is dat een gevoelige nederlaag. Zij hebben Brussel niet kunnen overtuigen van hun zorgen over deze kwestie.

Op dit moment levert Rusland gas aan West-Europa via de zogenaamde Jamal-lijn, die via Wit-Rusland en Polen loopt. Deze landen weten zich daardoor ook verzekerd van een constante toevoer van gas en verdienen bovendien aan de doorvoerrechten. De omweg via de Oostzee maakt dit alles onzeker. De vrees bestaat dat Rusland zijn energiemacht zal gebruiken om invloed in Centraal- en Oost-Europa terug te winnen die het sinds de val van de Sovjet-Unie verloren had.

Dat Moskou hier niet voor terugschrikt bleek vorig jaar toen, na geruzie over gasprijzen, de toevoer naar Wit-Rusland enkele keren tijdelijk werd afgesloten om de eigen argumenten kracht bij te zetten. Daarmee kwam de toevoer naar Polen en West-Europa ook even stil te liggen, hetgeen tot protesten van de EU leidde. De interrupties hadden geen zware gevolgen voor de consument, maar maakten wel pijnlijk duidelijk hoezeer Centraal-Europa afhankelijk is van Russisch gas, voor 73 procent, vergeleken met 17 procent in West-Europa.

Diversificatie is moeilijk, want alle wegen leiden vooralsnog naar Moskou: toen Polen vorig jaar een contract voor de levering van Turkmeens gas via Oekraïne sloot, bleek Gazprom achteraf een van de belanghebbenden in deze transactie. Een land als Litouwen zal voor zijn energiebehoefte alleen maar méér van Rusland afhankelijk worden, nu het op last van de EU zijn enige kerncentrale moet sluiten.

Moskou had al toezeggingen gedaan voor Jamal II, een tweede pijpleiding die langs de bestaande loopt. En er waren plannen voor een alternatieve route over land via de Baltische staten, in een boog om het problematische Wit-Rusland heen. Maar Moskou heeft die projecten naar de achtergrond geschoven en geeft sinds kort volledig de voorkeur aan het Oostzeeproject. Polen ziet dit als een straf voor zijn recente bemoeienis met de vreedzame machtswisseling in Oekraïne. Met Estland en Letland heeft Moskou grensconflicten en ruzies over de interpretatie van de geschiedenis.

In politieke kringen in Centraal-Europa werd de Duits-Russische deal gisteren ,,een poging om de politieke kaart van Europa te veranderen'' genoemd en ,,een staaltje machtsvertoon van Poetin en Rusland''. Dat Duitsland zich leent voor de imperialistische ambities van het Russische staatshoofd vindt men hier schokkend. ,,Het EU-beleid ten opzichte van Rusland is passief, niet creatief en gebaseerd op zelfbedrog'', zei Bogdan Klich, een Poolse europarlementariër voor de liberalen, al eerder dit jaar. ,,Alsof de EU de zich opstapelende zorgelijke ontwikkelingen in Rusland niet onder ogen wil zien.''

De Polen hebben nu hun hoop gevestigd op Angela Merkel, de mogelijke opvolger van Schröder. Merkel zei vorige maand tijdens een werkbezoek aan Warschau dat zij in haar beleid jegens Rusland wél rekening wil houden met de gevoeligheden van het voormalige Oostblok. Een van haar adviseurs op het gebied van buitenlandse politiek noemde het een ,,catastrofe'' dat de Polen en Balten niet betrokken zijn geweest bij het Oostzeeproject.

Poetin en Schröder wuifden alle kritiek gisteren weg. ,,We drukken niemand weg uit de bestaande handel, maar willen politieke, economische, klimatologische en andere risico's voorkomen en, uiteindelijk, de prijs van het product dat Europese landen van ons kopen verlagen. Hoe meer transitlanden voor het gas, hoe hoger de prijs'', zei Poetin, die graag ziet dat de gaspijpleiding ,,via Nederland'' wordt doorgetrokken tot aan Groot-Brittannië.

,,Dit project is tegen niemand gericht'', zei Schröder. ,,Maar ik ben de Duitse bondskanselier en ik moet Duitse belangen verdedigen.''

    • Stéphane Alonso