Een machtige overstemmer

John Worthen geldt als zowat de beste kenner ter wereld van het werk van D.H. Lawrence. Hij is hoogleraar geweest in Nottingham, vlak bij Lawrences geboortegrond, hij heeft het eerste deel geschreven (over de jaren 1885-1912) van een mega-driemansbiografie van hem, en werkt nu aan een biografie van Frieda, Lawrences Duitse echtgenote.

Voor onderzoekers en kenners zal zijn life of an outsider voorlopig wel onmisbaar blijven. Hoe mat de ondertitel ook klinkt (tussen de schrijvers van de afgelopen tweehonderd jaar zou een insider veel bijzonderder zijn), hij heeft weer iets kunnen toevoegen en bijstellen aan het beeld van Lawrence. Het is geschreven in een strakke eentonigheid, met weinig afwisseling in het zicht op de hoofdfiguren en een algemene neutraliteit over de rest.

Toegegeven moet worden dat de figuur van Lawrence ongeschikt is om een biograaf te animeren. Zijn werk is een andere kwestie. Al zal het niet zo vaak als hij wilde de verbeelding van zijn lezer in vuur en vlam zetten, er komen in de gedichten en romans en verhalen passages voor die onze eigen ervaring overstemmen en overweldigen. En zijn er ook passages die aan onze eigen ervaring beantwoorden, zodat die meer gaat betekenen dan wij dachten? Dat komt zelden voor. Lawrence is een machtige overstemmer. Wie zich verdiept in de tekst van Women in Love, aan veel mensen alleen als film bekend, zal kunnen ondervinden hoe het is om te merken dat je maar op halve kracht geleefd hebt: op hele kracht, dat zou betekend hebben dat je verwachtingen, emoties en eisen als visioenen door je schedel raasden, net als bij Lawrences minnaars uit midden-Engeland. Moeten wij dan besluiten om die mensen na te volgen en onze naasten aan het schrikken te maken met al onze impulsen, tot maximum heftigheid opgevoerd?

Veel mensen zouden zo'n programma niet jarenlang volhouden zonder uitgeput te raken of in de lach te schieten, risico's waarvan Lawrence het eerste pas ondervond toen de tbc hem begon te overmannen, en het tweede nooit, net zomin als zijn biograaf. De onvermoeibare hevigheid van zijn spirituele leven wordt verbluffend geïllustreerd door zijn gretigheid van herschrijven. Als hij een roman af had die hem niet beviel gooide hij hem weg en schreef hem opnieuw. De laatste keer dat hij zo te werk ging was met Lady Chatterley's Lover, twee jaar voor zijn dood in 1930. Dat boek maakte hem eindelijk beroemd, hoewel het niet in Engeland werd uitgegeven: daar was het te onfatsoenlijk voor, het moest in Italië gedrukt en verzonden worden.

Bijna even verbluffend als zijn herschrijflust was zijn reislust, altijd op zoek naar een stimulerende werkplek. Mexico, New Mexico, tientallen adressen in Italië, Zwitserland en de Côte d'Azur: hij repte zich telkens naar een nieuw adres wanneer het laatste hem begon tegen te vallen, om het klimaat of de mensen of het uitzicht.

Lawrences enige vaste punt was Frieda – een vast punt dat met hem meeging als zij zich niet met andere belangstellingen bezighield of ruzie met hem had. Zij bleef tot het einde toe bij hem, al was zij liever bij haar Italiaanse minnaar Antonio Ravagli.

De Lawrence-studiën beslaan een uitgestrekt terrein; veel te veel voor een vakantie, misschien iets voor een half jaar sabbatical. Het is beter om te beginnen met een paar korte verhalen, en van de romans misschien met The Rainbow en Women in Love. John Worthens boek moet dan nog even op de achtergrond blijven. Het enige deel ervan dat meteen veroverend werkt is het pakket foto's, 38 stuks, van Lawrence zelf en van Frieda en van vrienden en kennissen, allemaal in verband gebracht met de tekst waarbij de lezer verrast wordt door precieze verwijzingen. Gewend aan illustraties die onverklaard verschijnen op willekeurige plaatsen tussen twee tekstpagina's mogen wij hier wel eer aan betuigen: voorbeeldige boekproductie.

John Worthen: D.H. Lawrence. The life of an outsider. Allen Lane, 518 blz. €35,–