Daar gaat de solidariteit!

De ramp in New Orleans laat zien is hoe flinterdun onze beschaving is, meent Timothy Garton Ash.

De grote les van Katrina is niet dat de regering-Bush incompetent is, dat de arme zwarten in Amerika schandalig worden verwaarloosd of dat wij niet zijn voorbereid op natuurrampen – al is dat allemaal óók waar. De grote les is dat het laagje beschaving waarop wij lopen flinterdun is. Dacht u dat het plunderen, het verkrachten en de gewapende terreur die in New Orleans binnen enkele uren uitbraken, in dat keurige, beschaafde Europa nooit zouden gebeuren? Kom nou. Het is hier overal gebeurd, nog maar zestig jaar geleden. De Europese orkanen waren mensenwerk.

Het komt steeds op hetzelfde neer: haal de basiselementen van het ordelijke, beschaafde leven weg – eten, onderdak, drinkwater, een minimum aan persoonlijke veiligheid – en wij vallen binnen een paar uur terug in een hobbesiaanse oerstaat, een oorlog van allen tegen allen. Sommige mensen leggen een deel van de tijd een heroïsche solidariteit aan de dag, maar de meesten gaan het grootste deel van de tijd een meedogenloze strijd aan om te overleven als individu en als soort. Een paar worden tijdelijk engelen, de meesten worden weer apen.

Het woord beschaving sloeg, in een van zijn oudste betekenissen, op het beschavingsproces van de menselijke diersoort – waarmee wij, neem ik aan, bedoelen dat er een wederzijdse erkenning van de menselijke waardigheid totstandkomt, of dat althans in principe de wenselijkheid van zo'n erkenning wordt aanvaard. Bij Jack London kwam ik laatst een ongewoon woord tegen, `decivilisatie'. Dat is dus het tegenovergestelde proces, waarbij de mensen hun beschaving afleggen en barbaars worden. Katrina herinnert ons eraan dat de mogelijkheid van decivilisatie altijd aanwezig is.

Aanwijzingen daarvoor vinden wij ook in het dagelijkse leven. Agressie in het verkeer is een goed voorbeeld. Of bedenk hoe het is als je 's avonds laat op een vlucht wacht, die dan vertraging heeft of wordt geannuleerd. De zorgvuldig bewaakte cocons van privé-ruimte die wij in wachtruimten op vliegvelden met ons meevoeren, beginnen spoortjes van solidariteit door te laten. De blik van wederzijds begrip over de krant of het scherm van de laptop heen. Een paar woorden van ergernis of ironisch commentaar. Vaak groeit een en ander uit tot een krachtiger uiting van groepssolidariteit, die misschien wordt uitgeleefd op de ongelukkige baliemedewerkers.

Dan verbreidt zich het gerucht dat er enkele stoelen over zijn op een andere vlucht, bij Gate 37. Daar gaat de solidariteit! Engelen worden apen. Er vindt een stormloop plaats, waarbij de zieken, gebrekkigen, ouderen, vrouwen en kinderen worden achtergelaten. Mannen die zijn afgestudeerd aan Harvard of Oxford, mannen met onberispelijke tafelmanieren veranderen in gorilla's die door de jungle stormen. Wanneer zij, na de concurrentie opzij te hebben geduwd, hun instapkaart hebben bemachtigd, trekken zij zich terug in een hoek en vermijden ieder oogcontact. De gorilla die de banaan te pakken heeft. (Ik weet waar ik het over heb; ik ben die aap geweest.) En dat allemaal om maar niet de nacht te hoeven doorbrengen in de Holiday Inn in Des Moines.

In New Orleans was de decivilisatie duizendmaal zo erg. Ik kan het gevoel niet van me afzetten dat we dit vaker zullen meemaken, veel vaker, naarmate wij dieper in de eenentwintigste eeuw doordringen. Er doemen gewoonweg te veel grote problemen op die de mensheid een stap terug zouden kunnen duwen. Het meest voor de hand liggende gevaar is dat er als gevolg van de klimaatverandering meer natuurrampen komen. Als Amerikaanse politici als John McCain deze catastrofe opvatten als een alarm om te waarschuwen voor wat ons te wachten staat als de Verenigde Staten kooldioxide de lucht in blijven blazen alsof het niks is, dan is de orkaan Katrina er niet helemaal voor niets geweest. Maar misschien is het al te laat. Als de recente berichten juist zijn dat niet alleen de ijskappen maar ook de permafrost in Siberië bezig is te ontdooien, dan zitten wij nu misschien al in een onontkoombare neerwaartse spiraal. Vergeleken bij wat er gebeurt als grote delen van de wereld worden geteisterd door onvoorspelbare stormen, overstromingen en temperatuurveranderingen, is `New Orleans' maar een rimpeling.

In zekere zin zouden ook dát door de mens veroorzaakte orkanen zijn. Maar er zijn ook meer rechtstreekse bedreigingen van mensen tegen mensen. Tot dusverre hebben terroristische aanslagen geleid tot verontwaardiging, angst, enige inperking van de burgerlijke vrijheden, en tot de misstanden in Guantánamo en Abu Ghraib, maar ze hebben nog niet geleid tot massahysterie of een jacht op zondebokken. Het minst van al nog in Londen, de mondiale hoofdstad van het flegmatisme. Maar stel dat dit nog maar het begin is. Stel dat een terroristische groep in een grote stad een vuile bom of zelfs een klein kernwapen tot ontploffing brengt. Wat dan?

De druk van de massale migratie van het arme, overbevolkte Zuiden naar het rijke Noorden heeft bijna de kracht van een vloedgolf. Als een natuurramp of een politieke calamiteit nog meer miljoenen in beweging zou brengen, zou het de immigratiediensten op een dag net zo kunnen vergaan als de dijken rond New Orleans. Maar ook het huidige immigratieniveau leidt al tot explosieve ontmoetingen, vooral tussen islamitische immigranten en de huidige inwoners van Europa. Hoe beschaafd zullen wij blijven? In de manier waarop sommige Europeanen en sommige islamitische immigranten over elkaar praten, ontwaar ik de oprukkende schaduw van een nieuw Europees barbarendom.

En dan is er nog de opgave van de opkomende grote mogendheden, vooral India en China, die een plaats moeten krijgen binnen het internationale bestel. Vooral in het geval van China, waar laatcommunistische leiders het nationalisme als afleidingsmanoeuvre gebruiken om aan de macht te blijven, dreigt het gevaar van een oorlog. Niets deciviliseert sneller en grondiger dan oorlog.

Maak je dus geen zorgen over Samuel Huntingtons `botsing der beschavingen'. Dat was, zoals Russen zeggen, lang geleden en bovendien niet waar. Wat nu gevaar loopt is de beschaving zonder meer, de dunne korst op het kolkende magma van de natuur, de menselijke natuur inbegrepen. `New Orleans' heeft een klein gaatje geopend waardoor wij konden zien wat er onder het oppervlak zit.

In de politieke-preekstand kunnen wij Katrina opvatten als een oproep om nu echt eens iets aan deze problemen te doen, wat betekent dat de grote blokken en mogendheden van de wereld naar een nieuw niveau van samenwerking moeten streven. Maar nuchter bezien ligt een pessimistischer conclusie voor de hand: dat ergens rond het jaar 2000 de wereld een maximum heeft bereikt in de verbreiding van de beschaving, waarnaar toekomstige generaties misschien weemoedig en afgunstig zullen terugblikken.

Timothy Garton Ash is hoogleraar Europese Studies aan Oxford University.

    • Timothy Garton Ash