`Inquisitie van Kroes op huurmarkt'

Nergens in Europa spelen woningcorporaties zo'n cruciale rol in de huisvesting als in Nederland. Brussel wil hun actieradius beperken.

Europees Commissaris Neelie Kroes (Mededinging) wil dat Nederlandse woningcorporaties zich gaan beperken tot huurwoningen voor mensen met een smalle beurs. De corporaties reageren gebelgd, politici van CDA, PvdA en SP willen actie van minister Dekker (Volkshuisvesting, VVD) om een dreigende grote uitverkoop van huurwoningen af te wenden.

Zeven vragen aan Jan Kees Helderman, onderzoeker aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en medeauteur van een verkenning over de bedrijfstak voor de denktank Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR).

Wat dacht u toen u het nieuws las?

,,Waar iedereen voor gevreesd heeft, is uitgekomen. Dit is de nieuwe inquisitie. Het Nederlandse maatschappelijke model, dat niet alleen geldt voor woningcorporaties, maar bijvoorbeeld ook voor de gezondheidszorg, past niet in de rigide scheiding tussen overheid en markt die ons vanuit Brussel wordt opgedrongen.

,,Nederlandse instellingen in deze sectoren zijn hybride, zoals dat heet. De overheid, de markt én de gemeenschap dragen die sectoren. Het totaal daarvan is groter dan de som der delen. Je hebt een brede sociale huursector, met woningen met betaalbare huren, maar je hebt meer – je kunt ook andere doelstellingen bereiken, zoals het tegengaan van maatschappelijke segregatie.

,,En we zitten net in de discussie over de besteding van het eigen vermogen van de corporaties. Bijna 29 miljard euro. De corporaties hebben jaarlijks ruim vier miljard euro beschikbaar voor investeringen, niet alleen voor woningbouw, maar ook voor een nieuwe rol in de huisvesting van andere maatschappelijke sectoren, denk aan zorginstellingen, denk aan schoolgebouwen met hun achterstallig onderhoud.''

Hoeveel staatssteun krijgen corporaties eigenlijk?

,,Vroeger veel. Ze kregen subsidies om huizen te bouwen. Daar is in 1995 een eind aan gemaakt. De huidige generatie huurders profiteert nu uiteraard nog van die subsidies, maar minder dan de mensen die vijftien jaar geleden huurden. Door de natuurlijke kapitaalvermeerdering en de waardestijging van het vastgoed en de hechte binding binnen de sector waardoor zij relatief goedkoop geld kunnen lenen, wat toch ook een maatschappelijke verdienste is, zijn de huidige vermogens ontstaan. Ze hebben het beter gedaan dan de pensioenfondsen, wat dat betreft.

,,De vraag bij huurders en eigenaren is: wie profiteert waarvan? Eigenaren profiteren van de fiscale aftrek van hypotheekrente. Er zijn onderzoeken gedaan naar wie van al deze regelingen profiteren en daaruit blijkt in elk geval niet dat huurders meer profiteren dan woningbezitters.''

Is de hypotheekrenteaftrek dan ook geen staatssteun?

,,Ja, dat is óók heel bijzonder. Dat zal ook nog wel aan bod komen in Brussel. De aftrek heeft een prijsverhogend effect op koopwoningen en belemmert daardoor de doorstroming van huur naar koop.''

In Groot-Brittannië zijn de laatste twintig jaar op grote schaal corporatiewoningen verkocht. Wat waren de gevolgen?

,,De Britse premier Thatcher beval gemeenten in de jaren tachtig huurwoningen te verkopen. Dat waren alleen de beste, want die waren verkoopbaar. Daar heeft de toenmalige generatie huurders van geprofiteerd. De Britten bleven zitten met vervallen wijken en segregatie. De verkopen en de liberalisering van de hypotheekmarkt hadden bovendien gevolgen voor de economie. De huizenmarkt werd een heel instabiele markt, die een opgang van de economie extra versterkt, maar een neergang ook. Dat heeft de Britse economie aan het wankelen gebracht, schreef The Economist laatst nog eens. Een sterke sociale huurmarkt is zodoende ook goed voor de koopwoningmarkt.''

Kunnen corporaties het argument van staatssteun neutraliseren en Brussel op die manier apaiseren?

,,De discussie over de belastingheffing speelt wel, maar de meningen zijn verdeeld. Bij de garantie van de overheid voor het waarborgfonds vraag ik me af of dat nog nodig is. Juist het argument van Kroes dat er sprake is van staatssteun illustreert hoe technocratisch de discussie wordt gevoerd. In haar zienswijze geldt bij alles: het is óf staat óf markt. Zeg maar de Angelsaksische zienswijze. Nederland is juist gewend aan een heel sterke vermenging: markt, gemeenschap, overheid. Dat is ook het argument van minister Dekker om zich te kunnen bemoeien met de prestaties van de corporaties. En dat bedoel ik met inquisitie: het moet volgens Brussel zo, niet anders. Dat kom je ook tegen in de Europese kijk op gezondheidszorg: het is of markt, of overheid.''

Maar kan Nederland zich hier nog aan ontrekken?

,,Een sterke lobby in Brussel is nodig. En het zal voor de corporaties een prikkel moeten zijn om te laten zien wat ze kunnen. En voor politici om de maatschappelijke onderneming, of dat nu corporaties zijn, of ziekenhuizen, helder af te bakenen in een nieuwe wet.''

U noemde Kroes' ingrijpen inquisitie. Onze voorvaderen reageerden op de vorige met een jarenlange strijd tegen een inmiddels bevriend koninkrijk. Hoe nu te reageren?

,,We moeten heel lang standhouden. Als het moet opnieuw tachtig jaar.''

    • Menno Tamminga