Donkerste hoeken VN belicht

Na wanbestuur bij het olie-voor-voedselprogramma moet het mes in de VN, zeggen onderzoekers. De roep zal doorklinken op de wereldtop volgende week.

De ster van Kofi Annan, door velen jarenlang bijna beschouwd als een heilige in de diplomatie, straalde gisteren fors minder. Met een schuldbewuste blik nam de chef van de Verenigde Naties de ,,persoonlijke verantwoordelijkheid'' voor de excessen in het Iraakse olie-voor-voedselprogramma tussen 1996 en 2003, waarin 64 miljard dollar omging. Onafhankelijk onderzoeker Paul Volcker had zojuist zijn vernietigende eindrapport in de VN-Veiligheidsraad gepresenteerd en Annan, het VN-Secretariaat én de lidstaten een reeks misstanden verweten: van mismanagement tot ,,illegaal, onethisch en corrupt gedrag'' op hoog niveau bij de VN.

,,Het rapport is kritisch over mij persoonlijk en ik accepteer die kritiek'', zei Annan tegen de Veiligheidsraad. De VN-chef die zei niet af te treden, noemde de bevindingen ,,zeer beschamend voor ons allen''. ,,De onderzoekscommissie heeft het gordijn weggerukt en een verblindend licht laten schijnen in de donkerste hoeken van de organisatie.''

Van persoonlijke verrijking of bemoeienis bij de toekenning van een contract aan het Zwitserse bedrijf Cotecna waar zijn zoon tot 2004 op de loonlijst stond, was definitief niets gebleken, oordeelde de commissie. Maar de onderzoekers presenteerden opnieuw voor Annan gênante details over zijn zoon Kojo, die eerder al zijn financiële relatie met Cotecna tegenover zijn vader had verzwegen. Kojo maakte in 1998 regelmatig gebruik van zijn vaders positie door als Cotecna-consultant lagere VN-functionarissen te benaderen op sleutelmomenten tijdens het biedingsproces voor een inspectiecontract van tien miljoen dollar per jaar, dat Cotecna binnensleepte. In diezelfde periode ontweek Kojo bij de invoer van een Mercedes in Ghana voor zo'n 20.000 dollar aan belastingen, door gebruik te maken van zijn vaders diplomatieke status.

Ook de loyaalste medewerkers van Annan erkenden gisteren dat de VN-chef ,,beschadigd'' is door het olie-voor-voedselschandaal, dat wordt aangejaagd door anti-VN-gezinde Republikeinen in Washington. Wat aanvankelijk één rapport in drie maanden tijd moest opleveren, is geëindigd in een barrage van vijf aandacht trekkende (tussen)rapporten van Volcker in achttien maanden tijd, met steeds nieuwe publicitaire ellende voor Annan. ,,Hij is beschadigd omdat hij als een goede manager te boek stond'', zei een naaste medewerker van Annan vannacht vanuit New York. ,,Geen land zal om zijn aftreden vragen, maar het beeld van de heilige is weg.''

Volgens het rapport van Volcker, ex-president van de Amerikaanse centrale bank, heeft de Iraakse leider Saddam Hussein dankzij wanbestuur en corruptie bij de VN ruim tien miljard dollar aan illegale inkomsten gehad ten tijde van VN-sancties. Zo'n 1,8 miljard haalde hij binnen via extra toeslagen voor het verlenen van im- en exportcontracten. De rest kwam binnen uit oliesmokkel naar Jordanië, Syrië, Egypte en Turkije. Dit gebeurde buiten het programma om, maar meestal met wetenschap van de grote leden in de Veiligheidsraad, die de sancties had opgelegd na Iraks invasie in Koeweit in 1990.

Saddam had vrij spel en kon zelf de kopers van Iraakse olie en de verkopers van humanitaire goederen kiezen. Hij kende ook contracten toe aan ex-regeringsfunctionarissen of VN-mensen die tegen de sancties waren. Wat bedoeld was als de grootste humanitaire VN-operatie ooit, om het lijden van de Irakezen te verzachten door de olieverkoop te gebruiken voor de aanschaf van voedsel en medicijnen, werd zo ,,een verdrag met de duivel'', zei Volcker gisteren.

Hij beschuldigde eerder al de ex-VN-programmadirecteur Benon Sevan van het aannemen van 150.000 dollar aan steekpenningen van een oliehandelsmaatschappij. Een Russische VN-medewerker accepteerde één miljoen dollar aan smeergeld van bedrijven buiten het programma. Volcker onthulde gisteren dat Irak ook had geprobeerd om de vorige VN-chef Boutros-Ghali om te kopen.

Door corruptie en mismanagement bij de VN ,,zijn er ernstige vragen gerezen over het vermogen van de VN om hun idealen waar te maken'', zegt het rapport. Volgens Volcker toonde plaatsvervangend VN-chef Louise Fréchette, de baas van Sevan, ,,niet de mate van leiderschap en toezicht die dit ingewikkelde programma vereiste''.

Maar Volcker onderstreept ook dat er sprake is van collectief falen, niet alleen van de VN-top maar ook van de Veiligheidsraad, en van specifieke lidstaten. Zo wijst zijn rapport erop dat Rusland, Frankrijk en de VS Iraks oliesmokkel naar Syrië en Jordanië toelieten, en dat Rusland en China tegen verscherping van het programma waren.

Volckers aanbevelingen komen erop neer drastisch het mes te zetten in het management van de VN, willen zij hun betekenis niet verliezen. ,,De organisatie heeft sterker uitvoerend leiderschap nodig, radicale bestuurlijke hervormingen en betrouwbaarder controles en accountantsonderzoek.''

Volckers roep om hervormingen viel in goede aarde bij de Amerikaanse VN-ambassadeur John Bolton ,,Dit rapport verwerpt onweerlegbaar de gedachte dat business as usual acceptabel is bij de VN. We moeten de VN hervormen. Op een manier die een ander olie-voor-voedselschandaal zal voorkomen. De geloofwaardigheid van de VN hangt er vanaf'', zei Bolton gisteren. En ook Annan zelf zei: ,,Wie van ons kan nu beweren dat VN-management geen probleem is, of geen hervorming nodig heeft?''

Volckers rapport is schadelijk voor het aanzien van Annan, maar de VN-chef kan nog zijn voordeel doen met Volckers roep om hervormingen. Die roep vergroot de druk op de lidstaten, uitgerekend nu volgende week de wereldleiders zich op een VN-top in New York buigen over hervormingsvoorstellen van Annan zelf. Die voorstellen komen deels overeen met die van Volckers commissie. Volcker bepleit een chef operationele zaken bij de VN, bij voorkeur rapporterend aan de Veiligheidsraad. Veel ontwikkelingslanden zien zo'n functionaris liever ressorteren onder de Algemene Vergadering.

Of de druk de kans op consensus vergroot, moet blijken. Annans medewerker was vannacht optimistisch: ,,Wij gaan na dit rapport een hoek om en de VN hervormen.''